NDURU TENE NA NDO TI DUNIA TI LO NGA
NA NDO TI FANGO YE TI LO
NA NDO TI FANGO YE TI LO
NGU GBANGBO OKO
TI KWA TI ELISABETH DE LA TRINITE
1906 – 2006
Traduit du français en sango par Edouard SACKO
P. Constantin KABASUBABU, ocd
DUNIA TI SEWA TI LO
1. La ni so lo de molenge
A yeke gi na ngangu ti Nzapa si Elisabeth a ba gigi, tene ti so, na la ti dungu lo,
awa-nganga use a ga a tene na turugu ti wa-kamba CATEZ, a yeke ngangu si kozo molenge ti lo a ba gigi. A yeke gi na peko ti ngbonga bale ota na omene si mama ni a du lo. Na oko ngoy ni, bwa Chaboisseau, so a sara kussala na tere ti aturugu tongana aumônier, a sara messe ndali ti yapakara Catez ; si tongana messe a unzi, Elisabeth a ba gigi. A yeke la yenga lango bale oko na miambe ti juillet 1880 na gbagba ti aturugu ti Avor, nduru na Bourges (France). Molenge ni a yeke na seni si lo yeke nga pendere mingi. A mu na lo iri ti Elisabeth, so ti tene: Da ti Nzapa.
Lango ussio na pekoni, lo wara baptême na yenga ti wamokondo Marie Madeleine, na lango bale use na use ti nze ti juillet ti ngu 1880. Baba ti lo Joseph CATEZ a londo na ya ti mbeni sewa ti senge mingi, lo yeke turugu. Lo sara kwe ti duti nzoni na ya ti dunia ti lo, lo ga turugu ti kota kamba (Capitaine). Mama ti lo, Marie ROLLAND, a yeke mbeni wali so a ye Nzapa mingi, me lo yeke janseniste. Elisabeth a yeke kozo molenge. Na lango oko ti nze ti novembre ti ngu 1882 a CATEZ a gwe na kodro ti Dijon, gi na kodro so ande si a du ita ti Elisabeth, Marguerite, na lango bale use ti nze ti février ti ngu 1883.
Mango tere a yeke na ya ti sewa so. Asewa ti Elisabeth a iri lo gi “Sabeth”, si a iri ita ti lo “Guite”. Yapakara Catez a yeke mbeni wali so a gi nzoni ti amolenge ti lo, lo yeke nga mbeni kpengba wali, si baba ni, tongana aturugu kwe, lo duti nzoni na azo kwe, lo ye kwa ti lo, si lo yeke mbilimbili. E mu mbeni pandé ti mbage ti lettre ti yapakara Catez na koli ti lo so a yeke na tambula ti kussala na mbage ti mbanga:
“Mo gilissa awango ti mbi pepe, sara ange na tere ti mo, nyon samba na manga mingi pepe, da bé ti mo na e.”
Sewa ni a hon hio na ya ti mbeni tango ti passi: na lango bale use na usio ti nze ti janvier ti ngu 1887 ata koli ni, Rolland, so a lango na ndo ti a Catez, a kwi. Nze miambe na pekoni, wala na lango use ti nze ti octobre ti ngu 1887, pakara Catez a wara kwa gi biaku, na mbeni dimanche na ndapelele. Kwa ti baba ni a sara si Elisabeth a yapu mingi tongana ti kozo pepe. So nginza a kiri kete awe, yapakara Catez a londo na ngbere da ti gwe na mbeni fini da ndé. Sewa ti azo ota so: mama ni, na Elisabeth, na Marguerite, a sara be oko mingi. Ata so ala yeke na mossoro mingi ape, yapakara Catez a sara kwe ti mu nzoni formation na amolenge ti lo. Lo zia Elisabeth (ngu miambe) na da ti mandango mozoko ti Dijon. Mandango mbeti ni ya ni a gboto, me Elisabeth a mu gba ti ngoy gi na tere ti piano. Na ngu 1891, Elisabeth a wara kozo communion ti lo, lo yeke na ngu bale oko na oko. Si na lango miambe ti nze ti juin lo wara confirmation na église Notre-Dame. Na nze ti juillet ti ngu 1893 lo so-benda, si lo wara matabisi ti piano: lo yeke na ngu bale oko na ota. Na ya ti lettre (7) lo fa na ya ti nengo tere na lege wa si a nzi na ti ti lo matabisi ti “Excellence” na ngu 1894.
Na peko ti kozo matabissi ti piano, a lingbi si Elisabeth a gwe na l’école ti mandango mozoko, wala conservatoire, ti kodro ti Paris. Me lo ngba na l’école ti kodro ti Dijon ndali ti ngu use. Na ya ti oko ngoy so mandango mbeti na l’école a kiri a hondoni si Elisabeth a lingbi ti gwe na kodro ti Paris mbeni pepe. So lo yeke na ngu bale oko na miambe, lo manda yanga ti mundju anglais si lo ye nga mingi kussala ti couture, tene ti so lo yeke mbeni molenge wali so a ye ti yu bongo pendere.
E ye ti unzi angu so Elisabeth a ngba molenge na fango duti ti lo. Gi na lege so si fade e lingbi ti inga moseka ti lo, nga na lege ti conversion ti lo so a gwe na lo ngbi, si lo ka tere ti lo kwe na Nzapa ti duti na ya ti gbagba ti asoeur. Gi na ya ti ambeti so lo su si e lingbi ti inga lo.
Mlle Forey, fini wa-fango mbeti na Elisabeth, a unda na lo ti tene lo sara tene na ndo ti lo mveni. Si Elisabeth a sala na mbeti tene so: “Sarango tene na ndo ti mo mveni a yeke mbeni ye so a ne mingi, me mbi mu courage ti mbi na maboko use si mbi tonda ni!... Na pikango kate ape, mbi pensé mbi yeke pendere. Kwa ti li ti mbi a vuko, nga azo a tene mbi kono a hon ngu ti mbi. Ale ti mbi a vuko si a za. Kwa ti le ti mbi so a ne mingi a sara si azo a kpe mbi. Tanga ti tere ti mbi a yeke ye oko pepe. Apendere gere ti mbi a sara si a lingbi ti iri mbi a tene: «Elisabeth so na yongoro gere», tongana ti wali-gbya Berthe. Ti tere ti mbi la!
Ti ye so a ba yingo, fade mbi tene mbi yeke na nzoni caractère. Mbi ye ngia mingi, nga a lingbi mbi tene, li ti mbi a gwe kirikiri. Mbi yeke na nzoni be. Mbi yeke pendere wali (ambeni zo a tene a lingbi ti duti ni kete). Mbi yeke zo ti sopo pepe, mbi inga so kussala a sara nzoni na zo. Ata so mbi yeke pandé ti kangango be pepe, mbi inga ti kanga ngonzo ti mbi. Mbi bata ngonzo pepe. Ba, ti mbage ti yingo ti mbi la. Mbi yeke na adefaut ti mbi, anzoni ti mbi a yeke mingi pepe, si mbi pensé ti wara ni ande.”
So Elisabeth a wara ngu miambe, lo to mbeti na mama ti lo lo tene ni yeke sara ye kwe ti gbian adefaut ti ni: “Kete mama ti mbi so mbi ye mo mingi, so mbi mu na mo bonne année, fadé mbi ma yanga ti mo, mbi yeke zia ngonzo na be ti mo pepe, mbi yeke toto nga pepe, mbi yeke duti ta pandé ti zia ngia na be ti mo, me mbi inga, mo ye da na mbi pepe. Mbi yeke sara ye kwe ti bata yanga so mbi mu, ti tene mbi tene mvene na ya ti mbeti so pepe, tongana so mbi tene mbeni la ando. Na ya ti li ti mbi, mbeti ni a yo, me mbi yeke fadeso na mbeni tene pepe. Fadé mo ba, mbi yeke duti nzoni. Mbi su ngbangba ti mo, kete mama ti mbi so mbi ye mo mingi” (L 4) .
Na Elisabeth, e ba caractère ti baba ti lo. A iri Elisabeth “Le Capitaine”. Bwa Angles a tene a yeke lakwe lo si lo yeke na li ti amba ti lo. A inga nga Elisabeth ndali ti ngonzo ti lo. Na ya ti journal so lo sara, Elisabeth a tene: “Tongana a suku na mbi, ndali ti mbeni ye so a yeke tatene ape, mene ti mbi a kporo na ya ti akamba ti lo, si ya ti tere ti mbi a tumbuka kwe” (J1) .
Tongana ti so Guite a yeke kpo, tongaso Elisabeth le Capitaine li ti lo a kpengba. Anda lo yeke na nzoni be, lo yeke mbilimbili, si lo ye nga baba na mama ti lo mingi. Marguerite a da be na lani so ita ti lo a ngba kete: “Lo yapu a lingbi ape, ngonzo ti lo a yeke nzoni ape, ta diable biani.” A de lo inga ti kaï ngonzo ti lo pepe. Mama ti lo a tene:
“Ale ti lo so, a ga nde tongana lo sara ngonzo.” Camarade ti lo Marie Louise HALLO, lo nga molenge ti turugu, lo tene: “Bango ndo ti lo a yeke tongana wa.” Marguerite a tene nga ambeni la ngonzo ti ita ti lo a hondoni si mama a menacé ti to lo na da so a iri ni Bon Pasteur ti tene a fa lege na lo. Mama ti lo a fa na é mbeni mbage ti yingo ti lo: “Lo ya tere ti lo, si lo su ngbangba ti Christ.” “Lo wa ni lo sambela si lo fa nga sambela na poupée ti lo.”
2. Masika ti lo (17- 19 ans)
Elisabeth a passé ngoyi ti maseka ti lo pendere. Lo ye tambula. Lo mveni lo fa ando so lo sara atango ti ungo tere ti lo da. “E yeke na Limoux, na pekoni i yeke gwe na ndo ti asewa so a lango na Haute Garonne. E yeke gwe nga na Tarbes na ndo ti yapakara Rostang.” (L 11)
“So e londo na Tarbes, e gwe lani na Lourdes. Na Lourdes e gwe na Pau ti ba da ti Henri IV.” (L15) “Na Marseille, e gwe ti ba mbeni kota mangboko… E gwe na Grenoble na lege ti Sappey, mbeni pendere lege... E gwe nga na Genève.” (L18)
Lo na amba ti lo la a sara atambula so. Lo te anzoni kobe. “Na Lunéville e duti nzoni a lingbi ape. E te kobe na ndo nde nde…” (L13)
Elisabeth a ye mozoko na dodo mingi. “Ge, mbi sara mozoko mingi. Camarade ti mbi a yeke na mbeni pendere piano, so mbi pika ni, mbi mu ngoyi mingi na tere ni.” (L 11)
“Dutingo ti e ge a yeke pendere mingi, na ndapelele gi dodo na mozoko... Bungbi ti Tarbes a yeke nzoni mingi. Mbi ba gba ti amaseka wali, ala kwe gi apendere ni.” (L14)
Pendere ti gbako a nzere na lo mingi, ni la a nzere nga na lo ti ba apendere ndo,
akota oto, agbere da, na apendere lege...
“E yeke na ya ti bango li na bango apendere oto so mbi ye a lingbi ape, si mbi ye ti zia ni mbeni pepe... Na bango ndo ti mbi, ndoni a yeke pendere a hon atanga ni kwe.” (L15)
“A yeke na le ti aoto so mbi ye a lingbi ape la, si mbi to na mo mbeti so...” (L14)
Na ya ti ambeti so lo sara na tango ni so lo dé masika, lo tene gi tene ti dunia ti lo: lo yeke mbeni molenge wali so a ye dunia, si lo inga ti duti na popo ti amba ti lo. Mossoro ti gigi ti lo a sara si azo kwe a gi ti ba lo, ti iri lo na ya ti amatanga, ti te kobe, ti dodo. Lo ye nga tene ti amatangani, nga na ti duti na popo ti amba ti lo. Lo yu bongo pendere. Kwa ti li ti lo a yeke lakwe na lege ni. Lo hon senge pepe na popo ti a sewa ti aturugu nga na ya ti amatanga so lo gwe da. Mgr Brunhes, so a ga andé Kota-Bwa ti Montpellier, a pika kate ti lo tene ti so lani so lo dé moseka lo dodo na wa-kwa ti Nzapa so. Si amasika koli kwe a yeke tene na popo ti ala: “ Lo so, ti e la pepe, ala ba le ti lo...”
Anda, amatanga na aye so kwe a kangbi popo ti Elisabeth na Jésus ti lo pepe. Be ti lo a ba ndo lakwe gi na mbage ti Nzapa. “Ala da be ti ala na mbi na dimanche na lakwi..., mbi yeke gwe na mbeni matanga, tere ti mbi la a yeke, me be ti mbi a ngba lakwe ti lo so mbi ye lo mingi. Ala unda na lo ti duti na tere ti mbi, si azo so a pusu nduru na tere ti kete wali ti lo a lingbi ti inga, si ala da be ti ala na lo.” (L 54) E yeke na temoignage ti
ambeni zo so, na bango lo a kpa ti tene ala ba Jésus na tere ti lo. Zo tongana yapakara d’Avout, so na ya ti mbeni matanga lo ba Elisabeth so a dodo si a yeke sara ngia, lo ba le ti lo si lo tene na ya ti mè ti lo: “ Elisabeth, mo yeke ge ape, mo ngba ti ba Nzapa...”. Lo tene tongaso ndali ti dutingo ti molenge wali ni. Ata so lo duti na popo ti amba ti lo, tere ti lo kwe a ba ndo gi na mbage ti lo so a Yeke.
Yapakara Angles a tene nga: “Bango ndo ti lo a yeke tongana wa, so na ya ni mo ba yayu.” Azo so kwe a inga lo a tene gi tene ti zango ti tere ti lo nga ti bango ndo ti lo so. So Charles HALLO, ita ti Marie-Louise, a gonda lo ndali ti atalent ti lo, Elisabeth a tene na lo: “Charles, mo woko mbi awe!”, so ti tene na Charles: atene ti mo a ndu mbi kete pepe…
Ye so a gbu be ti lo a hondoni a yeke gi Jésus, ti kangbi angia na apassi ti lo, ti duti nduru na lo nga ti mu na lo ye kwe. Na ngu ti 1900, Elisabeth na sungo na mbeti kamba ti gigi ti lo, lo ye ti sara si be ti lo a ga kete Béthanie ndali ti Jésus: “Mbi ye fadé mingi, ô Gbya ti mbi, ti duti kpo na tere ti mo. Anda ye so mbi ye a hondoni a yeke ti sara ye ti be ti mo, si so mo ye ti tene mbi ngba na ya ti dunia, mbi ye da na nzoni be ndali ti ndoyé ti mo. Mbi ya na mo kundu ti be ti mbi, zia si a ga kete Béthanie, ga mo wu tere da, mbi ye mo mingi.” (NI 5) E diko na ya ti mbeti ti lo, kota nzala ti duti be oko na Nzapa, ata so dunia a nzere na lo: “Mu na mbi ti du na tere ti mo. Sara si mbi sara gi be oko na mo. Zia si ye oko a gboto mbi yongoro na mo pepe, si gigi ti mbi kwe a ga lakwe gi oraison. Mo inga nzoni, Gbya ti mbi, tongana mbi gwe na abungbi na amatanga so, ngia ti be ti mbi a yeke ti duti na le ti mo, tene ti so mbi ba mo yeke nduru na mbi, ô kota Nzoni ti mbi. Na ya ti abungbi so, azo a da be la oko na mo pepe, si mbi ba mbi tene be ti mo a nzere tongana mbeni be, ata so a yeke kete tongana ti mbi, a gilissa mo pepe.” (J 138)
E ba na ya ti mbage ti mbeti so, nzoroko ti bungbingo oko ti aye ti be ti lo, so a fa kode ti spiritualité ti lo. Gi hio tongaso, Elisabeth a mu zendo ti duti kwe na Nzapa. Lo inga so Nzapa a yeke na lo, si lo ye ti duti gi ti Nzapa, na gbe ti Lo, ti sara be oko na Lo, ti ya be ti lo na Jésus.
Na ngu bale oko na usio, lo ma na be ti lo nzala ti ka tere ti lo kwe na Jésus, si lo deba yanga ti lo ti ngba na se-tere lo tene ti lakwe lakwe. Si yeke yeke, pialo ti gango ma soeur a ga polélé na ya ti tene so: “Carmel”.
So Elisabeth a ga kota masika awe, nzala ti be ti lo ti ga wa-kwa ti Nzapa a ngba lakwe na be ti lo. Na ngu bale oko na gumbaya, lo su na mbeti nzala ti be ti lo ti ngba gi na Jésus:
Na gbele ti croix ti mo, Mo so mbi ye mo mingi,
Jésus, Ndoyé ti mbi so mo kwi na croix,
mbi ga ti kiri ti tene na mo: mo mu be ti mbi
si mo kiri nani na mbi pepe.
Koli ti mbi ti yayu, Wa-sôngo mbi,
ah, mbi ke nzerengo be kwe,
nga mbi ye ti bungbi na mbeni zo
na ndo ti sese so pepe,
ti duti kwe gi tene ti mo.
Mbi ye gi ti duti ti mo oko
ti tene mbi ye mo a hon ndoni.
Ti kiri na mo Ndoyé ti mo
mbi mu tere ti mbi na mo tene ti lakwe.
Ô koli ti mbi, Nzoni ti mbi so a hon ye kwe,
gi mo oko mo inga yengo so mbi ye na mo. (P 69)
Vendredi saint , 31 Mars 1899
Ata so Elisabeth a yeke na kota nzala ti mu tere ti lo kwe na Jésus, ti tene lo zia mama ti lo ti sara be oko na Jésus ni a dé, a yeke pasi ndali ti lo. Tongana so wamokondo Jean de la Croix a tene, tere ti é mveni si a yeke wato ti é na lege ti mungo peko ti Nzapa, ti ga nzoni kwe. Elisabeth a ma nengo ni na ya ti tere ti lo, lo tiri bira ngangu mingi ti kinda ndoyé so lo yeke nani na mbage ti asewa ti lo. Lo inga lo tene lo yeke na ngangu ti gwe lo oko na Jésus pepe, si lo iri Jésus ti tene lo wa ni lo ga lo du na be ti lo.
“Sara si mbi sara be oko na mo, zia si mbeni ye a handa mbi na mbage ti mo pepe, si dunia ti mbi a lingbi ti ga oraison.” (J 138) “Zia si mbi ngba na ya ti dunia so, me mbi duti ti dunia so pepe; mbi ga carmélite na ya ti be ti mbi, mbi ye ti ga ni... Ah! Zia si Elisabeth a gilissa, si a ngba gi Jésus!” (N 16)
Zendo ti lo ti gwe na Jésus a ga yeke yeke. Elisabeth a tonda ti sara kussala ti Nzapa. Lo zia tere ti ni na kussala ni na ya ti vaka- da- Nzapa (paroisse) ti lo ti Dijon:
akussala tongana bango amolenge ti azo ti kwa ti lekengo manga, fango catéchisme na
amolenge so a yeke leke tere ti ala na kozo communion nga na gwengo na ya ti asewa ti ala, na mungo maboko na azo ti kobela, na gwengo na chorale.
2. Lindango ti lo na carmel
Lingo ti Elisabeth na Carmel a yeke tene, gbanga ti so mama ti lo a ye da pepe. Ti fa so lo ke biani ti tene molenge ti lo a gwe ka, lo gbanzi na lo ti pika lisoro na a ma soeur, mbilimbili acarmélite. Mama ni a ye si molenge ti lo a mu koli. Lo gwe lo sara tene ni na bwa mokonzi ti vaka-da-Nzapa ti lo, si bwa ni a tene na lo ti tene lo pika lisoro na Elisabeth na ndoni, na ziango yamba ti soro lege so lo ye. Atene na ndo ti dunia ti koli na wali a ndu Elisabeth kete pepe. Lo ngba gi ti Nzapa. Ngangu-li ti molenge ti lo a gbu be ti mama ni, si lo ye da ti tene molenge ti lo a ga ma soeur, anda a lingbi molenge ni a ku ngu use.
Na kungo ngu use so, Elisabeth a tiri bira ngangu mingi na be ti lo: tongana nye si lo lingbi ti zia sewa ti lo. Elisabeth a ye mama ti lo mingi. Si so lango ti gwe na ndo ti
asoeur a yeke ga nduru, lo ma songo ti ziango mama ti lo. Gi dango be na lege ti ziango mama ti lo, be ti lo a so mingi. Na ya ti ambeti so lo su kozoni si lo zia da ti mama ti lo, lo fa na lege wa si ye ni a suru be ti lo.
“A ngoy ti ndani so, a kpa gingo be na kwa tene ti mama, ah! ala sambela ndali ti lo” (L 62) “Mama ti mbi ti mawa! Be ti lo a fa awe!” (L 79) Na ya ti aye so kwe, lo zia be ti lo na Nzapa ndali ti so lo inga lo tene lo oko lo lingbi ti sigigi na ya ni pepe.
E ba na ndo so andoyé use so a yeke na be ti lo: ndoyé ndali ti sewa ti lo, nga na ndoyé ndali ti Nzapa. Na mbage, lo sara kwe ti tene mama ti lo a zi lege na lo ti gwe na gbagba ti a ma soeur, na mbage lo tiri bira na be ti lo ti fa kamba so a bungbi lo na
asewa ti lo. Lo so benda na ya ti bira so na ziango tere ti lo na ya maboko ti Nzapa: “Nzapa a yeke ge, lo kpengba mbi.” (L 80)
Si na grâce ti Nzapa lo li na Carmel na lango use ti nze ti août ti ngu 1901. Fini dunia ti lo a nzere na lo mingi. Lo to mbeti na sewa ti lo na amba ti lo kwe ti fa ngia ti be ti lo ti ga carmélite.
Na ya ti lettre 85, ti lango ngumbaya ti nze ti août ti ngu 1901, lo tene na mama ti lo, seni ti ni a yeke nzoni, si kobe a kiri a nzere na yanga ti ni mingi. Na lango use ti nze ti octobre ti oko ngu so, lo to mbeti na ita ti lo Guite: na ya ni, lo mu singila na mama ti lo so a zi lege na lo ti tene lo gwe na Carmel.
Ngu use na peko ni so lo li na Carmel, lo kiri tene na unda ti azo so a ye ti inga ye so lo sara na ya ti gbagba ti asoeur: “Ala unda mbi na ye so mbi sara na carmel. Mbi lingbi ti kiri tene na ala mbi tene, ti mbeni carmélite kussala ti lo a yeke gi oko: «Ndoyé na sambela». Anda, ata lo yeke duti na yayu awe so, lo yeke na tere ti lo na sese, a lingbi si na mungo tere ti lo na ndoyé lo sara ye a lingbi na be ti Lo so kozoni a sara aye so kwe ti mu na e pandé ni... Na ya ti lango oko, e yeke na ngbonga use ti sarango ngia, na pekoni atanga ti ngoy ni a yeke gi silence. Tongana mbi balayé ndo ape, mbi sara kwa na kete da ti mbi. Kete matelas so a zia na ndo ti akeke, na kete ngende, na mbeni kete sanduku na ndo ti meza: a ye ti da ti mbi la, me Nzapa a si ya ti aye so kwe, si mbi duti ngoy mingi na ya ni gi mbi oko na Koli ti mbi...” (L168)
Lo tene na lo atene ti ndani: “Be ti mbi a nzere ti ba ala na ya ti kota tambula ti mbi: mbi na Vierge Marie si e londo ti gwe na la ti Assomption ti lo, ti leke tere ti mbi na dunia ti lakwe lakwe; ma-mère ti e a sara nzoni na mbi mingi, so lo tene gbungo li ti mbi (retraite) so a ga noviciat ti mbi na yayu, si tongana na lango miambe ti nze ti décembre Vierge Marie a ba mbi leke tere ti mbi awe, fadé lo yu na mbi bongo ti gonda. Gwengo na yayu a gbu be ti mbi mingi: si na popo ti mbi na Gbya ti mbi gi tene ni, kussala ti lo kwe a yeke gi ti leke be ti mbi na dunia ti lakwe lakwe.” (L 306)
Na ngu 1905, seni ti Elisabeth a tonda ti buba, communauté a yapu na lo Règle wala aNdia ti acarmélite. Na nze ti mars ti ngu 1906, lo li na kete da-nganga ti communauté. Elisabeth a yeke na kobela ti kota koro so a ga na mbeni kobela so a iri ni “ti Addison” na tere ti lo. Mbeni kobela so zo a ba passi a hondoni. Tengo kobe a ga tene, kobe ti lo a yeke ngu ti de, ngu ti me ti bagara, na fromage... lo su gi abonbon na chocolat. Nyongo ngu kwe a yeke passi. Ya ti yanga ti lo na menga ti lo gi tongana wa. Mbeni la lo tene na kota zo ti lo: “Kozo ye so mbi yeke sara tongana mbi si na yayu a yeke ti nyon ngu.”
Kota zo ti lo, Mère Germaine, a tene passi ti Elisabeth a kpa passi ti Jésus na ndo ti croix. Me Elisabeth a ba passi so na nzoni be. Kota zo ti lo Mère Germaine a sara mbeto ti tene tene ni na mama ti lo si lo to mbeti na bwa Angles, so a yeke nduru na sewa ni, lo tene: “Tere ti molenge ni a so mingi depuis dimanche (13 mai). E ba e tene lo yeke kwi na ya ti crise so a londo na ngbonga usio ti ndapelele a si na ngbonga use ti bekombite. Passi so na tere ti lo a lingbi ape! Mama ti lo a inga ta tene na ndo ti passi so ape... me na ala, pakara chanoine, mbi lingbi ti tene na ala Elisabeth a kpa Jésus na ndo ti croix, mo ba mo tene wa a yeke te ya ti lo. Me na ya ti aye so kwe lo yeke na ya ti siriri! Lo ba passi tongana ti so lo duti na fini.”
Na ya ti adema ti lo Elisabeth a unda si a gboto ya ti passi ni, si a lingbi ti ga tongana mbeni sandaga ndali ti gonda ti Jésus nga tene ti nzoni ti Eglise ti lo.
“Ngu bale ota wala ngu bale usio, tongana mo ye, mbi ye da ti ba passi ni. Kamata a si na nda ni angangu ti mbi tene ti gonda ti mo, a kpa tongana kete kete ngu so a ti tene ti Eglise ti mo”. Na lango ti Toussaint, lo sara tanga ti communion. A pensé lo yeke kwi, anda lo ngba tene ti lango miambe. Kete na pekoni, lo tene adangba tene ti lo, so na ya ni a lingbi ti ba azo ota ti Trinité: “Mbi gwe na La, na Ndoyé nga na Fini.”
Lo kwi na lango ngumbaya ti nze ti Novembre ti ngu 1906, na ngbonga omene na nzene ngbonga bale oko na oku.
Gi na ngoy so, message spirituel ti Elisabeth ti Trinité a tonda ti mu ndo, kozoni kwe na lege ti mbeti so a iri ni Notice nécrologique so a to ni na ya ti agbagba ti a ma soeur carmélite kwe. Na pekoni, na mbeni mbeti so a ba gigi na nze ti octobre ti ngu 1909, so iri ni a yeke: Soeur Elisabeth de la Trinité, religieuse Carmélite, 1880 – 1906, Souvenirs. A londo na ngu 1909 ti si na ngu 1956, hungo ti mbeti so a si 100.000. Si na ngu 1939, père Philipon a sigigi na mbeti so iri a yeke La doctrine spirituelle d’Elisabeth de la Trinité, Desclée de Brouwer, 1939. Buku so a wu mingi na peko ni.
Na ngu 1995, a bungbi ambeti so kwe Elisabeth a sara na ya ti mbeni buku oko so iri ni a yeke: Elisabeth de la Trinité, Oeuvres Complètes, Cerf, Paris, 1995.
Message ti Elisabeth a loti mingi na ndo ti ndoyé ti Jésus, mbilimbili Jésus na ya ti passi ti lo na lege ti Calvaire. Elisabeth a ga disciple ti wamokondo Paul. Li ti lo a ga ndé na lani so lo diko mbeti ti apôtre ni: “Lo so a yeke na fini, so mbi pepe, me Christ so a yeke na fini na ya ti mbi.” (Gal 2,20) Jésus so na ndo ti croix a ga ta “pandé ti dunia ti lo.” Jésus, Elisabeth a yeke gi lo gi na ya ti be ti lo mveni. Lo zia be ti lo na ndo ti Evangile ti Jean (14, 23), lo tene: “Lo yeke na mbi, mbi yeke na lo. Mbi ye gi lo na ya ti aye kwe.”
(L 177)
Na lango bale use na oku ti nze ti novembre ti ngu 1984, To-Bwa Jean- Paul II a sara Elisabeth ti Dijon nzoni wa-kwa ti Nzapa (Bienheureuse).
1. Ambeti so lo su
Elisabeth a su mbeti tongana wamokondo Jean de la Croix pepe. A lingbi nga ti haka lo pepe na Thérèse ti Lisieux, so na sungo mbaye ti yingo ti lo, kamba ti tene ni a yeke gi oko. Ambeti so Elisabeth a su, aya ni a yeke mingi. Ambeni mbeti ni a ba gi lo,
ambeni lo to na asewa ti lo, si ambeni na acamarade ti lo. Na ya ni, e wara nga ambeti ti école. Gba ti ambeti ni, irini a yeke pepe, so a fa a tene lo yeke na nzala ti su mbeti ti spiritualité pepe. Lo su mbeti ti kangbi na azo ye so lo inga na ndo ti Nzapa. La so,
ambeti so lo su a mu na é lege ti gi Nzapa na ya ti be ti e.
E fa ambeni mbeti so lo su. A yeke Mère Germaine wara père Philipon, wala azo so a sigigi na ambeti ni si a zia iri ni.
Le Journal
Traités spirituels
Le ciel dans la foi
La grandeur de notre vocation ( lo sara ni tongana lettre)
Dernière retraite
Laisse-toi aimer
Notes Intimes
Poésies
5.346 Lettres
6.Ambeni mbeti nde nde
2. Bango ndo na ndo ti ambeni mbeti
Le ciel dans la foi (C F)
Mbeti so a yeke tatara ti pensée ti Elisabeth. Lo su mbeti so nze ota kozoni si lo kwi (août 1906). Elisabeth a ye ti zia na ita ti lo Marguerite mbeni souvenir. Lo inga so kussala ti ya ti da a kanga lege na ita ti lo ti ngba na tere ti Nzapa pepe.
Elisabeth a zia iri na mbeti so pepe, anda Mère Germaine a iri ni: “Tongana nye si e lingbi ti wara yayu na ndo ti sesse.” Bwa Philipon a ba iri ni a yo mingi si lo sara ni a ga nduru: “Yayu na ndo ti sesse.” So yayu ni a yeke na ya ti mabe, iri ni a kiri a ga :” Yayu na ya ti mabe”. A mu tene so na ya ti lettre ti Elisabeth, so lege mingi lo su “yayu na ya ti mabe” (L 143, 165, 169 et 274).
La grandeur de notre vocation (G V )
Elisabeth a su mbeti so na nze ti septembre ti ngu 1906, nze use kozoni si lo kwi, lo to mbeti ni na mbeni molenge wali ti kodro ti Dijon, Françoise de SOURDON, mbeni gbene songo ti Elisabeth. Gi na lo oko, Elisabeth a to mbeti bale omene, so e yeke nani.
Elisabeth a to mbeti so ti suku na lo. Elisabeth, so a yeke na ngu bale use na omene, a ba tere ti lo tongana mama ti Françoise, so a yeke gi na ngu bale oko na ngumbaya. Lo to mbeti na lo na nzoni be, tene ti so lo ye lo mingi, si lo sara iri ti lo ti Françoise a ga “Framboise” (iri ti mbeni kete le ti keke ti nzerengo ni).
So Elisabeth a ba a dé Françoise a kpengba na ya yingo pepe, lo lingbi ti honde tene pepe, ti fa na lo akota nzala ti be ti lo ti sara be oko na Nzapa. Lo leke gi be ti lo ti tene lo so benda na ndo ti lo mveni. Lo pusu lo na lege ti avertu, mbilimbili ti duti na be ti senge zo.
Dutingo na be ti senge zo a mu lege na e ti gilissa e mveni, gbene zo a kwi si e kpa Christ.
A yeke zo so a sigigi na mbeti ni si a zia iri ni, tene ti so lege mingi na ya ti a mbeti so lo su, Elisabeth a tene tene na ndo ti “Kota ti vocation so” (DR 20). Ndali ti iringo ndo ti ga wamabe, e wara amossoro ti Nzapa, a sala e na amolenge ti Lo, azo ti wara gbanda aye ti peko ti lo na ya ti gonda (L 238).
Dernière Retraite (DR)
A yeke mbeti so lo su na lani so lo sara tanga ti retraite ti lo so a ninga lango bale oko na omene. Elisabeth mveni a zia iri ni tongaso. Na ndo ti kugbe ti kanga na mbeti ni, lo su: “Ndangba retraite ti Laudem Gloriae”. Na la ni so lo mu mbeti ni na Mère Germaine, na lango bale use na usio ti nze ti septembre ti ngu 1906, lo tene na lo na yanga gi oko iri so.
Laisse-toi aimer (LA)
Lo su mbeti so na nze ti octobre ti ngu 1906 na peko ti ndagba retraite. Anda a wara ni gi na ngu 1934 na ndo ti meza ti Mère Germaine so a kwi awe. Na ndoni a sara “Laisse toi aimer = Zia a ye mo”, so a ngba biani iri ti mbeti ni.
Na ya ti mbeti so, lo kiri lo fa kussala ti lo na peko ti kwa: mungo maboko na azo ti “duti be oko na Lo so a yeke Ndoyé” (L14 et 6). Lo su mbeti so ti mu singila na kota zo ti lo so a fa na lo mbilimbili lege ti yengo Nzapa.
3. Nduru tene na ndo ti fango tene ti lo (Synthèse doctrinale)
Li-tene (Avant Propos)
A yeke nzoni ti inga so spiritualité ti Elisabeth a yeke tongana ti awamokondo ti Carmel Thérèse de Lisieux wala Thérèse d’Avila wala Jean de la Croix pepe. Tene ti so ala so ala leke ambeti ti ala na mungo peko ti kamba ti tene ni oko. Spiritualité ti Elisabeth a yeke mbeni bungbi ti a tene ndenge ne ndenge so a kpa akamba ti kundi so a lingbi ti leke go ni ti tene a sara mbeni pendere mozoko. Ndali ni la e mu wango ti tene azo so a diko ambeti ti Elisabeth, a lingbi ala ba na mbage tene ti ambeti ni, nga na mbage mbaye ti lo ni. Na pekoni a lingbi a ba ambeti ti lo, ti wara na ya ni andoyé use so a yeke na be ti lo: ndoyé ti sewa ti lo nga na ndoyé ti Nzapa. Bwa Angles a tene andoyé so a kpa
ambeni keke use so a sara tongana croix na ya ti be ti lo. Me ya ti be ti Elisabeth a hondé mbeni mystère. Na la ni so lo li na couvent, mbeni ma soeur, so a ba alimo ti lo so lo ngba na ya ti sewa, a tene: “Lo yeke gi novice ti kete ngoy, anda lo yeke ma soeur na ngu ti lo mbassambala!” Lo sara tene tongaso gbanga ti so lo ba na molenge wali so nzoroko ti Nzapa. A yeke nzoni ti inga so: kozoni si Elisabeth a li na gbagba ti asoeur lo yeke na kode ti contemplation awe. E inga ni mbilimbili tongana e diko poème 69.
E kiri e fa so Elisabeth a su poème so na ngu bale oko na ngumbaya, ngu use kozoni si lo li na carmel. Anda lo iri Jésus Koli ti lo, iri so gi amystique la a yeke tene ka. Lo iri Jésus: Koli ti mbi ti yayu, Jésus so mbi ye mo mingi, Koli ti mbi, Nzoni ti mbi so a hon atangani kwe, Jésus Ndoyé ti mbi so a kanga mo na ndo ti croix. Lo tene lo yeke nduru ti ke aye kwe, mama ti lo na ita ti lo Marguerite kwe nga, ti ga gi ti Jésus.
Koli ti mbi ti yayu, Wa-sôngo mbi,
Ah! mbi ke a nzoni ye kwe,
salango be oko na mbeni zo na ndo ti sesse,
ti ga kwe gi ti mo. (P 69)
Ye so a duti tongana gunda ti yingo ti lo
So akota tene ti Elisabeth a ngoro gi na tere ti Nzapa so a yeke Trinité, a yeke ye so zo a lingbi ti bere pepe. Anda a lingbi nga e fa so: na gunda ti atene ti Elisabeth kwe, Jésus a yeke. Elisabeth a ye ti mu dunia ti lo kwe na Jésus so a kanga lo na ndo ti croix, ti ba passi lege oko na lo. Gi na tongo ndani, lo ba gi Jésus so na ndo ti croix. Na ngu bale oko na ngumbaya, Elisabeth a su mbeni poème tene ti Jésus so a kwi na ndo ti croix. Na ya ni, lo tene lo ke aye kwe si lo fa nzala ti be ti lo ti bungbi na Jésus.
Na ngu bale use na oko, so lo li na Carmel, lo soro iri ti “Elisabeth du Christ”, ti fa a tene lege ti gango wamokondo a hon na Jésus so a kwi na ndo ti Croix. A yeke Prieure ti lo si a mu na lo iri ti “Elisabeth de la Trinité”, ti da be na mbeni ma soeur ti kodro ti Beaune. Ti ke gbere iri ti lo ti Christ so, a yeke ngangu na Elisabeth.
Ngoy kete na pekoni so lo li na Carmel a unda lo a tene: “Buku wa si mo ye ?” Lo kiri tene lo tene: “Yingo ti Christ, ndali ti so lo fa na mbi asecret ti Baba so a yeke na yayu.” Na ngu bale use na ussio, lo sara kota pendere sambela ti lo na Azo ota ti Trinité. Tongana so e ba, mbage so lo zia na Jésus a mai a hon atangani. Ata so mbage ni so a yo a hon atangana ni kwe, Elisabeth a si ti unzi atene so kwe lo ye ti tene na ndo ti Jésus pepe. Ni la lo zia iri ti Jésus gbani na ya ti tanga ti sambela ni. Ata so lo ya sambela so na Azo ota ti Trinité, limo ti Jésus a si singo na ya ni. Atene so kwe lo tene na ya ti sambela so a ne mingi, si tene so e lingbi ti tene na ndoni a yeke vuru ya ni pepe. Zia si i mveni i diko si i ye da nani.
“ Ô Christ ti mbi so mo kwi na ndo ti croix ndali ti ndoyé, mbi ye ti duti mbeni wali ndali ti be ti mo, mbi ye ti tuku gonda na li ti mo, mbi ye mo... ngbi mbi kwi ndali ni!
Anda mbi yeke na ngangu ni ape, ni la mbi unda mo ti yu tere ti mo mveni na tere ti mbi, ti bungbi yingo ti mbi na yingo ti mo, ti mu ndo ti mbi, tongaso dunia ti mbi a ga mbeni zango ti dunia ti mo. Mo ga na mbi tongana Wa-vorongo, Wa-lekengo ndo na Wa-sôngo.
Ô Tene so a ngba lakwe, Tene ti Nzapa ti mbi, mbi ye si dunia ti mbi a hon gi na mango mo, mbi ye ti kpa zo so a fa ye na lo, si lo manda ye ti mo kwe. Si na ya ti abi kwe, ti awokongo kwe, mbi ye ti bando na mo lakwe, ti ngba na gbe ti kota wa ti mo.
Ô zango Tongolo so mbi ye, gbu mbi na pendere ti mo, tongaso si mbi lingbi ti sigigi na gbe ti zango ti mo pepe.”
Père Philippe FERLAY a assa ya ti sambela so pendere mingi na ya ti mbeti ti lo so iri ni a yeke: Ô mon Dieu, Trinité que j’adore, la prière d’Elisabeth de la Trinité, Cerf, Paris, 1985. E unda na awa-dikongo e ti tene ala diko mbeti so. Na mbage so a ba Jésus, e wara gunda ti akota tene (doctrine) ti Elisabeth: “Christ na ya ti mossoro ti mystère ti lo: lo so a kwi na croix, lo so a yeke Tene ti Nzapa, lo so a yeke wa-Vorongo na lo so a yeke wa-Sôngo. So Elisabeth a londo ti tene tene ti Jésus so a kanga lo na ndo ti croix, a yeke senge pepe. So a fa a tene lo gi ti wara aye ti nzerengo ni hio na ya ti contemplation pepe. Lo yeke zo ti mungo peko ti Paul wamokondo, ndani so si tene ti croix, so a yeke na be ti aye kwe, lo gilisa kete ngoy oko pepe” (Ph. Ferlay, p. 47).
Elisabeth a ye ti duti wali ti Christ so a kwi na ndo ti croix. Keke ti croix ti Christ a yeke ndo so Elisabeth na Jésus a fa seleka da. Elisabeth a inga ti ye dunia gi na ya ti Jésus; hio na tongo ndani lo wara grâce ti tene aye use so lo ndoye a ga oko. Bwa Angles a tene: “Na ya ti be ti Elisabeth a ndoyé use so a kpa tongana keke use so a tengbi si a ga mbeni croix”. So aye use so a ga gi oko awe, lo gwe gi na Jésus, lo hon kirikiri pepe. Na ya ti sambela so, lo fa polele yango tere ti lo na Jésus na ya ti ndoyé so a unzi pepe, me a gwe ngbi a kwi ndali ni. Sambela so lo sara ni ngu use kozoni si lo kwi, a fa ta kode ti mbaye ti yingo ti lo: ziango Christ na kozo ndo (christologique). Gi oko kode so si lo fa na e na ya ti mbeti so lo to na abbé Chevignard (L 214). Mbeti so lo su ni lango miambe na peko ti kota sambela ti lo, a yeke tatara ti experience mystique ti lo. A lingbi na ti so Père Michel-Marie a tene: “1904 a yeke mbeni «ngu ti zango ndo», so wali ti Jésus a ba nzoni kwe da.” Elisabeth a tonda mbeti ni na mbeni tene ti wamokondo Paul na achrétien ti Galatie: “Lo so a yeke na fini , so mbi pepe, me Christ so a yeke na fini na ya ti mbi. Fini so mbi yeke nani na ya ti tere, mbi yeke nani na yengo da na tene ti Molenge ti Nzapa, so lo ye mbi, si lo ka tere ti lo ndali ti mbi awe.” (Gal 2,20) A yeke na ya ti mbeti ti wamokondo Paul so si e wara be ti atene (message) ti Elisabeth. Na pekoni, lo tene tene na ndoni lo tene: “E duti na lo tongana mbeni humanité na ndoni, so na ya ni lo lingbi ti sara si mystère ti lo a kiri a ba gigi.” (L 214) Elisabeth a unda ti tene mystère kwe ti Christ a kiri a ga na ndo ti lo.”Mbi ye ti sara dunia ti mbi pepe, me ti ga ndé na ya ti Jésus Christ” (CF 2). Gango ndé so, Elisabeth a sara ni na gbungo na ngia croix ti Christ na lege ti Calvaire, ti wara gonda ti lo. Lo sara ti lo biani tene so Paul a tene na aColossien : “Mbi yeke ba passi na tere ti mbi ti bungbi na passi ti Christ, ndali ti Eglise so a yeke tere ti lo.” (Col 1,24) Si lo kiri lo tene: “ Pensé so a yeke mu peko ti mbi... si ngia a si singo na be ti mbi ti da be ti mbi na Nzapa so a soro mbi ti bungbi mbi na passi ti Christ. Si lege ti Calvaire so mbi mu lango oko oko a kpa lege ti gwengo na ndo ti Nzapa... Ngia ti mbi a hondoni si mbi mu tere ti mbi na lo tongana nyama so a gbu lo gbungo.” (GV 7) Na ya ti dunia ti lo kwe, Elisabeth a gi ti kpa Jésus. Na ya ti gba ti
ambeti ti lo, lo fa ngia ti be ti lo ti tambula na tere ti Lo so a yeke na ndo ti croix tongana wali ti lo. Lo unda ti tene a sukula lo na ya ti mene ti Molenge ti Taba ti tene lo kono na ya ti ndoyé. (L 234)
A yeke nzoni ti inga so: na ya ti spiritualité ti Elisabeth, Christ a ngba lakwe lege ti gwengo na Trinité, so a yeke nda ti dunia ti Elisabeth.
Dutingo oko na Christ ti si na ya ti Trinité
A yeke yeke yeke si Elisabeth a inga iringo ndo ti lo ti Trinité. Na tongo ndani mbeni ye a si na lo me lo inga ndani nga lo ma ya ni pepe. Lo tene lakwe : fadé mbi tene na bwa so a yeke wa-mungo wango ti mbi ye so mbi ma na be ti mbi. Anda Elisabeth a yeke na grâce ti du kpo, ti ma be ti lo, lo yeke na grâce ti bungbi na be oko angangu ti yingo ti lo (volonté, intelligence, mémoire).
Gba ti aye a sala si lo inga mystère so a yeke na lo. Ye ti ndani a yeke warango tere ti lo na père Vallée, so a yeke kota wa-fango tene, nga na ya ti atango ti gbungo li (retraite). Na ngu 1902, père Vallée a si na Carmel ti Dijon. Si na ya ti tango ti gbungo li so, lo sara tene na ndo ti Nzapa so a sara da ti lo na ya ti yingo ti zo. A londo na ya ti gbere Mbuki ti si na senda-Nzapa (théologie), père Vallée a tene Nzapa a yeke lakwe na é tene ti so lo la lo sara ye kwe si lo yeke sara é la oko oko. Lo mu tene ti wamokondo Paul ti fa so zo a yeke da ti Nzapa, si Yingo ti Nzapa a duti na lo. (1Co 3,16) Elisabeth na Père Vallée a pika lisoro mingi. Na ya ti lisoro so, père Vallé a pussu lo na lege ti mystère ti Trinité. Lo inga biaku ye so a si na lo. Fadé so, Elisabeth a inga tene ti Nzapa so a yeke na lo: a yeke gi Molenge oko pepe, me Baba na Yingo-Gbya kwe a yeke na lo. Tanga ti dunia ti lo kwe a yeke gi ti gbu li na ndo ti Ala so a yeke na be ti lo, ti fa tene so na azo la oko oko.
Oko na aye so kwe, ambeni nzoni ye a ga ti mu maboko na lo, ye tongana : nzoni gigi so a yeke na ya ti monastère, na dikongo a mbeti ti awamokondo ti songo ti Carmel. Na ya ti Chemin de perfection, mbilimbili na ndo so a sara tene na ndo ti sambela ti Baba ti é (Pater), Thérèse d’Avila a tene tene so : “Baba ti é a yeke gi na yayu pepe, me lo yeke na gunda ti be ti é.” Na ya ti Chateau intérieur lo tene so Trinité a yeke na li ti gigi ti amystique : ayingo ti azo so a si ti sala be oko na Nzapa a duti na tere ti Azo ti Trinité si ala wara ngia na ya ti bungbi ti Azo so. Na wamokondo Jean de la Croix, Elisabeth a inga nda ti dunia ti amystique, so a yeke ti ga oko na Nzapa, so ti tene, dutingo kwe tene ti Azo ota ti Trinité (cf. Jean LAFRANCE, idem, pp. 24-25)
Na gbele ti père Vallée nga na maboko so spiritualité ti Carmel a mu na lo, Elisabeth a li na ya ti mystère ti Trinité, so a ga iringo ndo na tokwa ti lo. Fadé so e lingbi ti gwe na école ti lo ti manda lege ti sala be oko na mystère so.
Ye so Elisabeth a gi a yeke ye oko so e wara na ya ti mbaye ti awamokondo: warango tere na Nzapa. Ye so a yeke gi ti Elisabeth a yeke lege ni so lo soro ti fa na yingo ti azo ti sara be oko na Nzapa. Na Elisabeth Azo ota ti Trinité a yeke na é a londo na lango ti baptême ti é. Tongana Trinité a yeke na é, yingo ti é a lingbi ti tambula ti gwe na ya ti ndo-Gbya ti be ti lo, ti wara Azo ota so a yeke na ya ni. Lege ni a yeke gi ti du kpo na ya ti be ti é. Zo a si ti du kpo tongana “ lo ga oko na ya ti lo mveni”, so ti tene tongana angangu ti lo kwe a ba ndo gi na mbage ti Nzapa. Elisabeth a tene: “A lingbi si lo rô
angangu ti yingo ti lo kwe ti sara na kussala tene ti ndoyé.” (DR 3)
E diko na ya ti ambeti so lo su a tene use so: yingo nga na mbi (DR 3). Atene use so a fa oko nda ti zo. Yingo, a fa nzoroko ti zo so a ba ndo na mbage ti “ Ndo-Gbya ti be ti lo”, ndo so Nzapa a duti da. Mbi, a yeke nzoroko ti zo na tere ti lo ti nyama so a ba ndo na gigi. Aye use so a bungbi ti sara na zo. Ambeni ye a yeke, so a yengi na yingo ti lo, so a gbanzi lege na lo ti gwe na dawa, si na mbage ti tere ti lo, a wussuwussu a gbanzi lege ti pika lissoro na Nzapa. Aye ti yingo so a yengi lo, a londo na aye ussio so a yeke na ya ti yingo ti zo (a nzala ndé ndé, mbeto, ngia wara passi). A wussuwussu a londo na tere ti zo (anzala ti tere ti lo, gingo anzerengo ye ti tere na ti yingo). Ndali ti tene so si azo mingi a wara ta siriri na ta ngia pepe.
Ti sara be oko na Trinité a lingbi zo a sara be oko na ya ti tere ti lo mveni. A unda ye usse so a gwe lege oko: a lingbi si zo lo kai wussuwussu ti anzala ti tere ti lo si aye so a yengi be ti lo a gwe gi na mbage ti Nzapa. Tongana lo sara ye so pepe, be oko ti lo na Trinité a yeke duti mbilimbili kwe pepe.
Ti tene e ma ya ti atene so, Elisabeth a mu ta pandé ti mbeni ye ti sarango na mozoko. Lo tene zo a kpa mbeni kundi so a toto ti gonda Nzapa nani. Ti tene mozoko ti kundi so a duti pendere, a lingbi si akamba ni kwe a toto lege oko (DR 3). Tongana a yeke tongaso pepe, mozoko ti kundi so a yeke duti andé pendere pepe ti hé bia nani ti gonda Nzapa. Zia é ma tene so Elisabeth mveni a tene:
“Tongana yingo ti mbeni zo a da be gi na aye ti tere, na aye ti senge senge, na
anzala kirikiri, yingo so a gbara ya ti angangu ti lo si lo gi Nzapa pepe: kundi ti lo a toto na legeni pepe, si tongana Nzapa a ndu ni a yeke nzoni mozoko ti yayu si a sigigi da pepe, me mingi ni a ngba gi mozoko ti sese. Yingo ti zo so a bata mbeni ye ti lo na ya ti “Ndo-gbya ti lo” (cf. Jean de la Croix, VF 13), so angangu ti lo kwe a yeke na Nzapa pepe, a lingbi ti ga ta nzoni bia ti gonda pepe, lo lingbi ti hé lakwe lakwe bia so, “Canticum magnum”, wala “Kota bia” so wamokondo Paul a sara tene ni pepe, tene ti so be oko a yeke pepe na na ya ti lo. Au lieu ti tene lo ngba ti hé bia ti gonda na ya ti ye kwe senge, a lingbi lo leke akamba ti kundi ti lo so a ga kirikiri” (DR 3).
Lo so a ga oko na ya ti lo, a yeke zo so yingo ti lo a lingbi ti hé ta nzoni bia ti gonda na Gbya na ya ti pendere mozoko, na lege ti aye ti gigi kwe, na ngangu pepe. Yingo ti zo so a ga senge, so a bungbi angangu ti lo kwe be oko, a ga ngendé ti Nzapa, tene ti so “zo so angangu ti lo kwe a ga oko a yeke ngendé ti Sainte Trinité.” (DR 5)
Ti unzi na gbungo li so, e ye ti fa na awadikongo e a mbeni mama tene ti Elisabeth ndali ti tango ti laso.
Gingo ya ti mabe
Na ngoy ti é ti fadé so, azo mingi a sara Nzapa na bungbingo anzapa ndé ndé. Ni la awamabe ti Eglise catholique a ngba gi kete ti tene ala gilissa mabe ti ala, so gunda ni a duti na mbage ti Trinité. Elisabeth a mu na é lege ti tene e kpengba mabe ti é nga ti tene e inga ni a hondoni.
“Trinité, ndo ti lango ti é, ndo ti è, da ti Baba ti é so e lingbi ti sigigi na ya ni pepe.” (CF 2) “Na ya ti Trinité, Baba a yeke lo so ye kwe a londo na lo, a yeke na lo si Tene a ba gigi si a du Ndoyé.” (P 101) “ Mbi zia na mo ndoyé ti mbi tene ti Azo ota so...” (L 269) “Zia si Baba a mu na mo anzoni ye mingi, si Tene a duti na be ti mo si nga Yingo ti Ndoyé a gbi mo lakwe lakwe.” (P 104)
Siriri na nzoni duti gi na Nzapa oko
Na ya ti gigi so a passi a yeke mingi: kobela, nzala, bira na aye ti peko ni... ndani la amaseka a gi lege ti kpe ti gwe na mbeni ndo ala lingbi ti ba nzoni da, ti gwe na mbage ti anzapa ti mvene. Elisabeth a zi na ala mbeni lege ndé, lege ti siriri, si lo tene: “Tongana a unda mbi na ndo ti nzoni duti, fadé mbi tene a yeke ti tene mo gilissa mo mveni.” (GV 4); “Ôh! Mo ba, mawa a sala mbi ti ba yingo ti azo so a duti gi ndali ti ye ti sesse... Mbi ba mbi tene azo so a duti nzoni na ndo ti sesse so, a yeke ala so a ba tere ti ala tongana
asenge zo si ala soro gi Croix...! Tongana mo inga ti zia ngia ti mo na ya ti passi, so nzoni siriri!” (GV 6) “Inga ape, ata be ti mo a yeke sô ndali ti ambeni ye, anda na ya ti be ti mo siriri a yeke: mbeni nzoni duti so a kpa ti ndo ti sesse so pepe.” (L171)
Dutingo kpo
Na ya ti dunia ti fadé so, wussuwussu a hondoni. Na ya ti dunia so, dungo kpo a yeke pepe, azo a duti yongoro na Nzapa, tene ti so a yeke gi na ya ti silence si Nzapa a sara tene na be ti zo. Na ndo so, Elisabeth a ga wa-fango ye, ti tene lo fa na é lege ti li na ya ti be ti e ti tengbi na Nzapa: “Mbi duti kpo na ya ti be ti mbi ti tengbi na lo, a yeke gi ye so si a sala nzoni ti mbi kwe.” (L169) ”Lo yeke na mbi, si mbi nga mbi yeke na lo, mbi ye nga gi lo, si mbi zia lo ye mbi na ya ti ngoy kwe... be ti mbi na ya ti be lo, le ti mbi na ya ti le ti lo...” (L177) “E duti kpo ti ma Lo so lo yeke na ye mingi ti tene na e.” (L164) “Na nzala ti duti kpo ti ma ndo lakwe.” (L133)
Zo so a ga oko na ya ti lo (Unité de l’être) nga na dutingo senge zo
Ambeni wato ota a ngoro zo ti laso, awato so a yeke: bungbingo ye aho ndoni, ziango be na aye kirikiri na sarango ngonzo. Awato so a yapu tambula ti zo ti si na Nzapa pepe. Elisabeth a fa na é ti ga zo na be ti senge, ti zi tere ti e na aye nde nde kwe, si lo zi na é mbeni lege ti siriri si lo tene na é: “Dutingo zo so a ga oko na ya ti lo na lege ti dutingo kpo, bungbingo angangu ti mo kwe ti zia ni na kussala ti ndoyé.” (DR 3) “Zia yingo ti mo a du kpo lo oko, tumba yongoro na tere ti mo aye so kwe a yeke ti Nzapa pepe.” (CF 7)
http://my.opera.com/fryderykocd/albums/show.dml?id=410589
awa-nganga use a ga a tene na turugu ti wa-kamba CATEZ, a yeke ngangu si kozo molenge ti lo a ba gigi. A yeke gi na peko ti ngbonga bale ota na omene si mama ni a du lo. Na oko ngoy ni, bwa Chaboisseau, so a sara kussala na tere ti aturugu tongana aumônier, a sara messe ndali ti yapakara Catez ; si tongana messe a unzi, Elisabeth a ba gigi. A yeke la yenga lango bale oko na miambe ti juillet 1880 na gbagba ti aturugu ti Avor, nduru na Bourges (France). Molenge ni a yeke na seni si lo yeke nga pendere mingi. A mu na lo iri ti Elisabeth, so ti tene: Da ti Nzapa.
Lango ussio na pekoni, lo wara baptême na yenga ti wamokondo Marie Madeleine, na lango bale use na use ti nze ti juillet ti ngu 1880. Baba ti lo Joseph CATEZ a londo na ya ti mbeni sewa ti senge mingi, lo yeke turugu. Lo sara kwe ti duti nzoni na ya ti dunia ti lo, lo ga turugu ti kota kamba (Capitaine). Mama ti lo, Marie ROLLAND, a yeke mbeni wali so a ye Nzapa mingi, me lo yeke janseniste. Elisabeth a yeke kozo molenge. Na lango oko ti nze ti novembre ti ngu 1882 a CATEZ a gwe na kodro ti Dijon, gi na kodro so ande si a du ita ti Elisabeth, Marguerite, na lango bale use ti nze ti février ti ngu 1883.
Mango tere a yeke na ya ti sewa so. Asewa ti Elisabeth a iri lo gi “Sabeth”, si a iri ita ti lo “Guite”. Yapakara Catez a yeke mbeni wali so a gi nzoni ti amolenge ti lo, lo yeke nga mbeni kpengba wali, si baba ni, tongana aturugu kwe, lo duti nzoni na azo kwe, lo ye kwa ti lo, si lo yeke mbilimbili. E mu mbeni pandé ti mbage ti lettre ti yapakara Catez na koli ti lo so a yeke na tambula ti kussala na mbage ti mbanga:
“Mo gilissa awango ti mbi pepe, sara ange na tere ti mo, nyon samba na manga mingi pepe, da bé ti mo na e.”
Sewa ni a hon hio na ya ti mbeni tango ti passi: na lango bale use na usio ti nze ti janvier ti ngu 1887 ata koli ni, Rolland, so a lango na ndo ti a Catez, a kwi. Nze miambe na pekoni, wala na lango use ti nze ti octobre ti ngu 1887, pakara Catez a wara kwa gi biaku, na mbeni dimanche na ndapelele. Kwa ti baba ni a sara si Elisabeth a yapu mingi tongana ti kozo pepe. So nginza a kiri kete awe, yapakara Catez a londo na ngbere da ti gwe na mbeni fini da ndé. Sewa ti azo ota so: mama ni, na Elisabeth, na Marguerite, a sara be oko mingi. Ata so ala yeke na mossoro mingi ape, yapakara Catez a sara kwe ti mu nzoni formation na amolenge ti lo. Lo zia Elisabeth (ngu miambe) na da ti mandango mozoko ti Dijon. Mandango mbeti ni ya ni a gboto, me Elisabeth a mu gba ti ngoy gi na tere ti piano. Na ngu 1891, Elisabeth a wara kozo communion ti lo, lo yeke na ngu bale oko na oko. Si na lango miambe ti nze ti juin lo wara confirmation na église Notre-Dame. Na nze ti juillet ti ngu 1893 lo so-benda, si lo wara matabisi ti piano: lo yeke na ngu bale oko na ota. Na ya ti lettre (7) lo fa na ya ti nengo tere na lege wa si a nzi na ti ti lo matabisi ti “Excellence” na ngu 1894.
Na peko ti kozo matabissi ti piano, a lingbi si Elisabeth a gwe na l’école ti mandango mozoko, wala conservatoire, ti kodro ti Paris. Me lo ngba na l’école ti kodro ti Dijon ndali ti ngu use. Na ya ti oko ngoy so mandango mbeti na l’école a kiri a hondoni si Elisabeth a lingbi ti gwe na kodro ti Paris mbeni pepe. So lo yeke na ngu bale oko na miambe, lo manda yanga ti mundju anglais si lo ye nga mingi kussala ti couture, tene ti so lo yeke mbeni molenge wali so a ye ti yu bongo pendere.
E ye ti unzi angu so Elisabeth a ngba molenge na fango duti ti lo. Gi na lege so si fade e lingbi ti inga moseka ti lo, nga na lege ti conversion ti lo so a gwe na lo ngbi, si lo ka tere ti lo kwe na Nzapa ti duti na ya ti gbagba ti asoeur. Gi na ya ti ambeti so lo su si e lingbi ti inga lo.
Mlle Forey, fini wa-fango mbeti na Elisabeth, a unda na lo ti tene lo sara tene na ndo ti lo mveni. Si Elisabeth a sala na mbeti tene so: “Sarango tene na ndo ti mo mveni a yeke mbeni ye so a ne mingi, me mbi mu courage ti mbi na maboko use si mbi tonda ni!... Na pikango kate ape, mbi pensé mbi yeke pendere. Kwa ti li ti mbi a vuko, nga azo a tene mbi kono a hon ngu ti mbi. Ale ti mbi a vuko si a za. Kwa ti le ti mbi so a ne mingi a sara si azo a kpe mbi. Tanga ti tere ti mbi a yeke ye oko pepe. Apendere gere ti mbi a sara si a lingbi ti iri mbi a tene: «Elisabeth so na yongoro gere», tongana ti wali-gbya Berthe. Ti tere ti mbi la!
Ti ye so a ba yingo, fade mbi tene mbi yeke na nzoni caractère. Mbi ye ngia mingi, nga a lingbi mbi tene, li ti mbi a gwe kirikiri. Mbi yeke na nzoni be. Mbi yeke pendere wali (ambeni zo a tene a lingbi ti duti ni kete). Mbi yeke zo ti sopo pepe, mbi inga so kussala a sara nzoni na zo. Ata so mbi yeke pandé ti kangango be pepe, mbi inga ti kanga ngonzo ti mbi. Mbi bata ngonzo pepe. Ba, ti mbage ti yingo ti mbi la. Mbi yeke na adefaut ti mbi, anzoni ti mbi a yeke mingi pepe, si mbi pensé ti wara ni ande.”
So Elisabeth a wara ngu miambe, lo to mbeti na mama ti lo lo tene ni yeke sara ye kwe ti gbian adefaut ti ni: “Kete mama ti mbi so mbi ye mo mingi, so mbi mu na mo bonne année, fadé mbi ma yanga ti mo, mbi yeke zia ngonzo na be ti mo pepe, mbi yeke toto nga pepe, mbi yeke duti ta pandé ti zia ngia na be ti mo, me mbi inga, mo ye da na mbi pepe. Mbi yeke sara ye kwe ti bata yanga so mbi mu, ti tene mbi tene mvene na ya ti mbeti so pepe, tongana so mbi tene mbeni la ando. Na ya ti li ti mbi, mbeti ni a yo, me mbi yeke fadeso na mbeni tene pepe. Fadé mo ba, mbi yeke duti nzoni. Mbi su ngbangba ti mo, kete mama ti mbi so mbi ye mo mingi” (L 4) .
Na Elisabeth, e ba caractère ti baba ti lo. A iri Elisabeth “Le Capitaine”. Bwa Angles a tene a yeke lakwe lo si lo yeke na li ti amba ti lo. A inga nga Elisabeth ndali ti ngonzo ti lo. Na ya ti journal so lo sara, Elisabeth a tene: “Tongana a suku na mbi, ndali ti mbeni ye so a yeke tatene ape, mene ti mbi a kporo na ya ti akamba ti lo, si ya ti tere ti mbi a tumbuka kwe” (J1) .
Tongana ti so Guite a yeke kpo, tongaso Elisabeth le Capitaine li ti lo a kpengba. Anda lo yeke na nzoni be, lo yeke mbilimbili, si lo ye nga baba na mama ti lo mingi. Marguerite a da be na lani so ita ti lo a ngba kete: “Lo yapu a lingbi ape, ngonzo ti lo a yeke nzoni ape, ta diable biani.” A de lo inga ti kaï ngonzo ti lo pepe. Mama ti lo a tene:
“Ale ti lo so, a ga nde tongana lo sara ngonzo.” Camarade ti lo Marie Louise HALLO, lo nga molenge ti turugu, lo tene: “Bango ndo ti lo a yeke tongana wa.” Marguerite a tene nga ambeni la ngonzo ti ita ti lo a hondoni si mama a menacé ti to lo na da so a iri ni Bon Pasteur ti tene a fa lege na lo. Mama ti lo a fa na é mbeni mbage ti yingo ti lo: “Lo ya tere ti lo, si lo su ngbangba ti Christ.” “Lo wa ni lo sambela si lo fa nga sambela na poupée ti lo.”
2. Masika ti lo (17- 19 ans)
Elisabeth a passé ngoyi ti maseka ti lo pendere. Lo ye tambula. Lo mveni lo fa ando so lo sara atango ti ungo tere ti lo da. “E yeke na Limoux, na pekoni i yeke gwe na ndo ti asewa so a lango na Haute Garonne. E yeke gwe nga na Tarbes na ndo ti yapakara Rostang.” (L 11)
“So e londo na Tarbes, e gwe lani na Lourdes. Na Lourdes e gwe na Pau ti ba da ti Henri IV.” (L15) “Na Marseille, e gwe ti ba mbeni kota mangboko… E gwe na Grenoble na lege ti Sappey, mbeni pendere lege... E gwe nga na Genève.” (L18)
Lo na amba ti lo la a sara atambula so. Lo te anzoni kobe. “Na Lunéville e duti nzoni a lingbi ape. E te kobe na ndo nde nde…” (L13)
Elisabeth a ye mozoko na dodo mingi. “Ge, mbi sara mozoko mingi. Camarade ti mbi a yeke na mbeni pendere piano, so mbi pika ni, mbi mu ngoyi mingi na tere ni.” (L 11)
“Dutingo ti e ge a yeke pendere mingi, na ndapelele gi dodo na mozoko... Bungbi ti Tarbes a yeke nzoni mingi. Mbi ba gba ti amaseka wali, ala kwe gi apendere ni.” (L14)
Pendere ti gbako a nzere na lo mingi, ni la a nzere nga na lo ti ba apendere ndo,
akota oto, agbere da, na apendere lege...
“E yeke na ya ti bango li na bango apendere oto so mbi ye a lingbi ape, si mbi ye ti zia ni mbeni pepe... Na bango ndo ti mbi, ndoni a yeke pendere a hon atanga ni kwe.” (L15)
“A yeke na le ti aoto so mbi ye a lingbi ape la, si mbi to na mo mbeti so...” (L14)
Na ya ti ambeti so lo sara na tango ni so lo dé masika, lo tene gi tene ti dunia ti lo: lo yeke mbeni molenge wali so a ye dunia, si lo inga ti duti na popo ti amba ti lo. Mossoro ti gigi ti lo a sara si azo kwe a gi ti ba lo, ti iri lo na ya ti amatanga, ti te kobe, ti dodo. Lo ye nga tene ti amatangani, nga na ti duti na popo ti amba ti lo. Lo yu bongo pendere. Kwa ti li ti lo a yeke lakwe na lege ni. Lo hon senge pepe na popo ti a sewa ti aturugu nga na ya ti amatanga so lo gwe da. Mgr Brunhes, so a ga andé Kota-Bwa ti Montpellier, a pika kate ti lo tene ti so lani so lo dé moseka lo dodo na wa-kwa ti Nzapa so. Si amasika koli kwe a yeke tene na popo ti ala: “ Lo so, ti e la pepe, ala ba le ti lo...”
Anda, amatanga na aye so kwe a kangbi popo ti Elisabeth na Jésus ti lo pepe. Be ti lo a ba ndo lakwe gi na mbage ti Nzapa. “Ala da be ti ala na mbi na dimanche na lakwi..., mbi yeke gwe na mbeni matanga, tere ti mbi la a yeke, me be ti mbi a ngba lakwe ti lo so mbi ye lo mingi. Ala unda na lo ti duti na tere ti mbi, si azo so a pusu nduru na tere ti kete wali ti lo a lingbi ti inga, si ala da be ti ala na lo.” (L 54) E yeke na temoignage ti
ambeni zo so, na bango lo a kpa ti tene ala ba Jésus na tere ti lo. Zo tongana yapakara d’Avout, so na ya ti mbeni matanga lo ba Elisabeth so a dodo si a yeke sara ngia, lo ba le ti lo si lo tene na ya ti mè ti lo: “ Elisabeth, mo yeke ge ape, mo ngba ti ba Nzapa...”. Lo tene tongaso ndali ti dutingo ti molenge wali ni. Ata so lo duti na popo ti amba ti lo, tere ti lo kwe a ba ndo gi na mbage ti lo so a Yeke.
Yapakara Angles a tene nga: “Bango ndo ti lo a yeke tongana wa, so na ya ni mo ba yayu.” Azo so kwe a inga lo a tene gi tene ti zango ti tere ti lo nga ti bango ndo ti lo so. So Charles HALLO, ita ti Marie-Louise, a gonda lo ndali ti atalent ti lo, Elisabeth a tene na lo: “Charles, mo woko mbi awe!”, so ti tene na Charles: atene ti mo a ndu mbi kete pepe…
Ye so a gbu be ti lo a hondoni a yeke gi Jésus, ti kangbi angia na apassi ti lo, ti duti nduru na lo nga ti mu na lo ye kwe. Na ngu ti 1900, Elisabeth na sungo na mbeti kamba ti gigi ti lo, lo ye ti sara si be ti lo a ga kete Béthanie ndali ti Jésus: “Mbi ye fadé mingi, ô Gbya ti mbi, ti duti kpo na tere ti mo. Anda ye so mbi ye a hondoni a yeke ti sara ye ti be ti mo, si so mo ye ti tene mbi ngba na ya ti dunia, mbi ye da na nzoni be ndali ti ndoyé ti mo. Mbi ya na mo kundu ti be ti mbi, zia si a ga kete Béthanie, ga mo wu tere da, mbi ye mo mingi.” (NI 5) E diko na ya ti mbeti ti lo, kota nzala ti duti be oko na Nzapa, ata so dunia a nzere na lo: “Mu na mbi ti du na tere ti mo. Sara si mbi sara gi be oko na mo. Zia si ye oko a gboto mbi yongoro na mo pepe, si gigi ti mbi kwe a ga lakwe gi oraison. Mo inga nzoni, Gbya ti mbi, tongana mbi gwe na abungbi na amatanga so, ngia ti be ti mbi a yeke ti duti na le ti mo, tene ti so mbi ba mo yeke nduru na mbi, ô kota Nzoni ti mbi. Na ya ti abungbi so, azo a da be la oko na mo pepe, si mbi ba mbi tene be ti mo a nzere tongana mbeni be, ata so a yeke kete tongana ti mbi, a gilissa mo pepe.” (J 138)
E ba na ya ti mbage ti mbeti so, nzoroko ti bungbingo oko ti aye ti be ti lo, so a fa kode ti spiritualité ti lo. Gi hio tongaso, Elisabeth a mu zendo ti duti kwe na Nzapa. Lo inga so Nzapa a yeke na lo, si lo ye ti duti gi ti Nzapa, na gbe ti Lo, ti sara be oko na Lo, ti ya be ti lo na Jésus.
DUNIA TI LO NA YA TI GBAGBA TI A MA SOEUR
Kozoni si Elisabeth ti Trinité a ga ma soeur, ambeni nzoroko a fa biani ni a tene Nzapa a iri lo na lege so. Anzoroko so a fa biani nzala ti mungo peko ti Nzapa a yeke na be ti lo. So Elisabeth a yeke na ngu mbassambala, na tangoni so sewa ti lo a ga ti lango na rue Prieur-de-la-Côte-d’Or, da ti lo a ba ndo na ndo ti “Carmel”, so a yeke da ti asoeur carmélite ti gbagba, na ya ti mbeni jardin. So lo yeke na ngu miambe, lo tene na bwa Angles, so a yeke bwa mokonzi ti saint Hilaire, nzala ti be ti lo ti ga ma soeur (cf. L111). Na ngu bale oko na oko, na lango bale oko na ngumbaya ti nze ti avril ti ngu 1891, lo wara kozo communion ti lo, lo toto na ngia... Na sigingo na da ti Nzapa lo tene na Marie-Louise HALLO: “Nzala a sara mbi pepe, Jésus a mu na mbi kobe awe...” (cf. P 47)1. Akozo nzoroko ti vocation ti lo ( 19- 20 ans)
Na ngu bale oko na usio, lo ma na be ti lo nzala ti ka tere ti lo kwe na Jésus, si lo deba yanga ti lo ti ngba na se-tere lo tene ti lakwe lakwe. Si yeke yeke, pialo ti gango ma soeur a ga polélé na ya ti tene so: “Carmel”.
So Elisabeth a ga kota masika awe, nzala ti be ti lo ti ga wa-kwa ti Nzapa a ngba lakwe na be ti lo. Na ngu bale oko na gumbaya, lo su na mbeti nzala ti be ti lo ti ngba gi na Jésus:
Na gbele ti croix ti mo, Mo so mbi ye mo mingi,
Jésus, Ndoyé ti mbi so mo kwi na croix,
mbi ga ti kiri ti tene na mo: mo mu be ti mbi
si mo kiri nani na mbi pepe.
Koli ti mbi ti yayu, Wa-sôngo mbi,
ah, mbi ke nzerengo be kwe,
nga mbi ye ti bungbi na mbeni zo
na ndo ti sese so pepe,
ti duti kwe gi tene ti mo.
Mbi ye gi ti duti ti mo oko
ti tene mbi ye mo a hon ndoni.
Ti kiri na mo Ndoyé ti mo
mbi mu tere ti mbi na mo tene ti lakwe.
Ô koli ti mbi, Nzoni ti mbi so a hon ye kwe,
gi mo oko mo inga yengo so mbi ye na mo. (P 69)
Vendredi saint , 31 Mars 1899
Ata so Elisabeth a yeke na kota nzala ti mu tere ti lo kwe na Jésus, ti tene lo zia mama ti lo ti sara be oko na Jésus ni a dé, a yeke pasi ndali ti lo. Tongana so wamokondo Jean de la Croix a tene, tere ti é mveni si a yeke wato ti é na lege ti mungo peko ti Nzapa, ti ga nzoni kwe. Elisabeth a ma nengo ni na ya ti tere ti lo, lo tiri bira ngangu mingi ti kinda ndoyé so lo yeke nani na mbage ti asewa ti lo. Lo inga lo tene lo yeke na ngangu ti gwe lo oko na Jésus pepe, si lo iri Jésus ti tene lo wa ni lo ga lo du na be ti lo.
“Sara si mbi sara be oko na mo, zia si mbeni ye a handa mbi na mbage ti mo pepe, si dunia ti mbi a lingbi ti ga oraison.” (J 138) “Zia si mbi ngba na ya ti dunia so, me mbi duti ti dunia so pepe; mbi ga carmélite na ya ti be ti mbi, mbi ye ti ga ni... Ah! Zia si Elisabeth a gilissa, si a ngba gi Jésus!” (N 16)
Zendo ti lo ti gwe na Jésus a ga yeke yeke. Elisabeth a tonda ti sara kussala ti Nzapa. Lo zia tere ti ni na kussala ni na ya ti vaka- da- Nzapa (paroisse) ti lo ti Dijon:
akussala tongana bango amolenge ti azo ti kwa ti lekengo manga, fango catéchisme na
amolenge so a yeke leke tere ti ala na kozo communion nga na gwengo na ya ti asewa ti ala, na mungo maboko na azo ti kobela, na gwengo na chorale.
2. Lindango ti lo na carmel
Lingo ti Elisabeth na Carmel a yeke tene, gbanga ti so mama ti lo a ye da pepe. Ti fa so lo ke biani ti tene molenge ti lo a gwe ka, lo gbanzi na lo ti pika lisoro na a ma soeur, mbilimbili acarmélite. Mama ni a ye si molenge ti lo a mu koli. Lo gwe lo sara tene ni na bwa mokonzi ti vaka-da-Nzapa ti lo, si bwa ni a tene na lo ti tene lo pika lisoro na Elisabeth na ndoni, na ziango yamba ti soro lege so lo ye. Atene na ndo ti dunia ti koli na wali a ndu Elisabeth kete pepe. Lo ngba gi ti Nzapa. Ngangu-li ti molenge ti lo a gbu be ti mama ni, si lo ye da ti tene molenge ti lo a ga ma soeur, anda a lingbi molenge ni a ku ngu use.
Na kungo ngu use so, Elisabeth a tiri bira ngangu mingi na be ti lo: tongana nye si lo lingbi ti zia sewa ti lo. Elisabeth a ye mama ti lo mingi. Si so lango ti gwe na ndo ti
asoeur a yeke ga nduru, lo ma songo ti ziango mama ti lo. Gi dango be na lege ti ziango mama ti lo, be ti lo a so mingi. Na ya ti ambeti so lo su kozoni si lo zia da ti mama ti lo, lo fa na lege wa si ye ni a suru be ti lo.
“A ngoy ti ndani so, a kpa gingo be na kwa tene ti mama, ah! ala sambela ndali ti lo” (L 62) “Mama ti mbi ti mawa! Be ti lo a fa awe!” (L 79) Na ya ti aye so kwe, lo zia be ti lo na Nzapa ndali ti so lo inga lo tene lo oko lo lingbi ti sigigi na ya ni pepe.
E ba na ndo so andoyé use so a yeke na be ti lo: ndoyé ndali ti sewa ti lo, nga na ndoyé ndali ti Nzapa. Na mbage, lo sara kwe ti tene mama ti lo a zi lege na lo ti gwe na gbagba ti a ma soeur, na mbage lo tiri bira na be ti lo ti fa kamba so a bungbi lo na
asewa ti lo. Lo so benda na ya ti bira so na ziango tere ti lo na ya maboko ti Nzapa: “Nzapa a yeke ge, lo kpengba mbi.” (L 80)
Si na grâce ti Nzapa lo li na Carmel na lango use ti nze ti août ti ngu 1901. Fini dunia ti lo a nzere na lo mingi. Lo to mbeti na sewa ti lo na amba ti lo kwe ti fa ngia ti be ti lo ti ga carmélite.
Na ya ti lettre 85, ti lango ngumbaya ti nze ti août ti ngu 1901, lo tene na mama ti lo, seni ti ni a yeke nzoni, si kobe a kiri a nzere na yanga ti ni mingi. Na lango use ti nze ti octobre ti oko ngu so, lo to mbeti na ita ti lo Guite: na ya ni, lo mu singila na mama ti lo so a zi lege na lo ti tene lo gwe na Carmel.
Ngu use na peko ni so lo li na Carmel, lo kiri tene na unda ti azo so a ye ti inga ye so lo sara na ya ti gbagba ti asoeur: “Ala unda mbi na ye so mbi sara na carmel. Mbi lingbi ti kiri tene na ala mbi tene, ti mbeni carmélite kussala ti lo a yeke gi oko: «Ndoyé na sambela». Anda, ata lo yeke duti na yayu awe so, lo yeke na tere ti lo na sese, a lingbi si na mungo tere ti lo na ndoyé lo sara ye a lingbi na be ti Lo so kozoni a sara aye so kwe ti mu na e pandé ni... Na ya ti lango oko, e yeke na ngbonga use ti sarango ngia, na pekoni atanga ti ngoy ni a yeke gi silence. Tongana mbi balayé ndo ape, mbi sara kwa na kete da ti mbi. Kete matelas so a zia na ndo ti akeke, na kete ngende, na mbeni kete sanduku na ndo ti meza: a ye ti da ti mbi la, me Nzapa a si ya ti aye so kwe, si mbi duti ngoy mingi na ya ni gi mbi oko na Koli ti mbi...” (L168)
KWA TI LO
Elisabeth a tene kwa ti ni a yeke duti andé tongana mbeni yongoro tambula . Na lani so lo sara tanga ti ngoy ti gbungo li ti lo, be ti lo a nzere ti ba gbere mama-kota ti lo (Prieure): Mère Marie de Jésus.Lo tene na lo atene ti ndani: “Be ti mbi a nzere ti ba ala na ya ti kota tambula ti mbi: mbi na Vierge Marie si e londo ti gwe na la ti Assomption ti lo, ti leke tere ti mbi na dunia ti lakwe lakwe; ma-mère ti e a sara nzoni na mbi mingi, so lo tene gbungo li ti mbi (retraite) so a ga noviciat ti mbi na yayu, si tongana na lango miambe ti nze ti décembre Vierge Marie a ba mbi leke tere ti mbi awe, fadé lo yu na mbi bongo ti gonda. Gwengo na yayu a gbu be ti mbi mingi: si na popo ti mbi na Gbya ti mbi gi tene ni, kussala ti lo kwe a yeke gi ti leke be ti mbi na dunia ti lakwe lakwe.” (L 306)
Na ngu 1905, seni ti Elisabeth a tonda ti buba, communauté a yapu na lo Règle wala aNdia ti acarmélite. Na nze ti mars ti ngu 1906, lo li na kete da-nganga ti communauté. Elisabeth a yeke na kobela ti kota koro so a ga na mbeni kobela so a iri ni “ti Addison” na tere ti lo. Mbeni kobela so zo a ba passi a hondoni. Tengo kobe a ga tene, kobe ti lo a yeke ngu ti de, ngu ti me ti bagara, na fromage... lo su gi abonbon na chocolat. Nyongo ngu kwe a yeke passi. Ya ti yanga ti lo na menga ti lo gi tongana wa. Mbeni la lo tene na kota zo ti lo: “Kozo ye so mbi yeke sara tongana mbi si na yayu a yeke ti nyon ngu.”
Kota zo ti lo, Mère Germaine, a tene passi ti Elisabeth a kpa passi ti Jésus na ndo ti croix. Me Elisabeth a ba passi so na nzoni be. Kota zo ti lo Mère Germaine a sara mbeto ti tene tene ni na mama ti lo si lo to mbeti na bwa Angles, so a yeke nduru na sewa ni, lo tene: “Tere ti molenge ni a so mingi depuis dimanche (13 mai). E ba e tene lo yeke kwi na ya ti crise so a londo na ngbonga usio ti ndapelele a si na ngbonga use ti bekombite. Passi so na tere ti lo a lingbi ape! Mama ti lo a inga ta tene na ndo ti passi so ape... me na ala, pakara chanoine, mbi lingbi ti tene na ala Elisabeth a kpa Jésus na ndo ti croix, mo ba mo tene wa a yeke te ya ti lo. Me na ya ti aye so kwe lo yeke na ya ti siriri! Lo ba passi tongana ti so lo duti na fini.”
Na ya ti adema ti lo Elisabeth a unda si a gboto ya ti passi ni, si a lingbi ti ga tongana mbeni sandaga ndali ti gonda ti Jésus nga tene ti nzoni ti Eglise ti lo.
“Ngu bale ota wala ngu bale usio, tongana mo ye, mbi ye da ti ba passi ni. Kamata a si na nda ni angangu ti mbi tene ti gonda ti mo, a kpa tongana kete kete ngu so a ti tene ti Eglise ti mo”. Na lango ti Toussaint, lo sara tanga ti communion. A pensé lo yeke kwi, anda lo ngba tene ti lango miambe. Kete na pekoni, lo tene adangba tene ti lo, so na ya ni a lingbi ti ba azo ota ti Trinité: “Mbi gwe na La, na Ndoyé nga na Fini.”
Lo kwi na lango ngumbaya ti nze ti Novembre ti ngu 1906, na ngbonga omene na nzene ngbonga bale oko na oku.
Gi na ngoy so, message spirituel ti Elisabeth ti Trinité a tonda ti mu ndo, kozoni kwe na lege ti mbeti so a iri ni Notice nécrologique so a to ni na ya ti agbagba ti a ma soeur carmélite kwe. Na pekoni, na mbeni mbeti so a ba gigi na nze ti octobre ti ngu 1909, so iri ni a yeke: Soeur Elisabeth de la Trinité, religieuse Carmélite, 1880 – 1906, Souvenirs. A londo na ngu 1909 ti si na ngu 1956, hungo ti mbeti so a si 100.000. Si na ngu 1939, père Philipon a sigigi na mbeti so iri a yeke La doctrine spirituelle d’Elisabeth de la Trinité, Desclée de Brouwer, 1939. Buku so a wu mingi na peko ni.
Na ngu 1995, a bungbi ambeti so kwe Elisabeth a sara na ya ti mbeni buku oko so iri ni a yeke: Elisabeth de la Trinité, Oeuvres Complètes, Cerf, Paris, 1995.
Message ti Elisabeth a loti mingi na ndo ti ndoyé ti Jésus, mbilimbili Jésus na ya ti passi ti lo na lege ti Calvaire. Elisabeth a ga disciple ti wamokondo Paul. Li ti lo a ga ndé na lani so lo diko mbeti ti apôtre ni: “Lo so a yeke na fini, so mbi pepe, me Christ so a yeke na fini na ya ti mbi.” (Gal 2,20) Jésus so na ndo ti croix a ga ta “pandé ti dunia ti lo.” Jésus, Elisabeth a yeke gi lo gi na ya ti be ti lo mveni. Lo zia be ti lo na ndo ti Evangile ti Jean (14, 23), lo tene: “Lo yeke na mbi, mbi yeke na lo. Mbi ye gi lo na ya ti aye kwe.”
(L 177)
Na lango bale use na oku ti nze ti novembre ti ngu 1984, To-Bwa Jean- Paul II a sara Elisabeth ti Dijon nzoni wa-kwa ti Nzapa (Bienheureuse).
SPIRITUALITE TI ELISABETH
1. Ambeti so lo su
Elisabeth a su mbeti tongana wamokondo Jean de la Croix pepe. A lingbi nga ti haka lo pepe na Thérèse ti Lisieux, so na sungo mbaye ti yingo ti lo, kamba ti tene ni a yeke gi oko. Ambeti so Elisabeth a su, aya ni a yeke mingi. Ambeni mbeti ni a ba gi lo,
ambeni lo to na asewa ti lo, si ambeni na acamarade ti lo. Na ya ni, e wara nga ambeti ti école. Gba ti ambeti ni, irini a yeke pepe, so a fa a tene lo yeke na nzala ti su mbeti ti spiritualité pepe. Lo su mbeti ti kangbi na azo ye so lo inga na ndo ti Nzapa. La so,
ambeti so lo su a mu na é lege ti gi Nzapa na ya ti be ti e.
E fa ambeni mbeti so lo su. A yeke Mère Germaine wara père Philipon, wala azo so a sigigi na ambeti ni si a zia iri ni.
Le Journal
Traités spirituels
Le ciel dans la foi
La grandeur de notre vocation ( lo sara ni tongana lettre)
Dernière retraite
Laisse-toi aimer
Notes Intimes
Poésies
5.346 Lettres
6.Ambeni mbeti nde nde
2. Bango ndo na ndo ti ambeni mbeti
Le ciel dans la foi (C F)
Mbeti so a yeke tatara ti pensée ti Elisabeth. Lo su mbeti so nze ota kozoni si lo kwi (août 1906). Elisabeth a ye ti zia na ita ti lo Marguerite mbeni souvenir. Lo inga so kussala ti ya ti da a kanga lege na ita ti lo ti ngba na tere ti Nzapa pepe.
Elisabeth a zia iri na mbeti so pepe, anda Mère Germaine a iri ni: “Tongana nye si e lingbi ti wara yayu na ndo ti sesse.” Bwa Philipon a ba iri ni a yo mingi si lo sara ni a ga nduru: “Yayu na ndo ti sesse.” So yayu ni a yeke na ya ti mabe, iri ni a kiri a ga :” Yayu na ya ti mabe”. A mu tene so na ya ti lettre ti Elisabeth, so lege mingi lo su “yayu na ya ti mabe” (L 143, 165, 169 et 274).
La grandeur de notre vocation (G V )
Elisabeth a su mbeti so na nze ti septembre ti ngu 1906, nze use kozoni si lo kwi, lo to mbeti ni na mbeni molenge wali ti kodro ti Dijon, Françoise de SOURDON, mbeni gbene songo ti Elisabeth. Gi na lo oko, Elisabeth a to mbeti bale omene, so e yeke nani.
Elisabeth a to mbeti so ti suku na lo. Elisabeth, so a yeke na ngu bale use na omene, a ba tere ti lo tongana mama ti Françoise, so a yeke gi na ngu bale oko na ngumbaya. Lo to mbeti na lo na nzoni be, tene ti so lo ye lo mingi, si lo sara iri ti lo ti Françoise a ga “Framboise” (iri ti mbeni kete le ti keke ti nzerengo ni).
So Elisabeth a ba a dé Françoise a kpengba na ya yingo pepe, lo lingbi ti honde tene pepe, ti fa na lo akota nzala ti be ti lo ti sara be oko na Nzapa. Lo leke gi be ti lo ti tene lo so benda na ndo ti lo mveni. Lo pusu lo na lege ti avertu, mbilimbili ti duti na be ti senge zo.
Dutingo na be ti senge zo a mu lege na e ti gilissa e mveni, gbene zo a kwi si e kpa Christ.
A yeke zo so a sigigi na mbeti ni si a zia iri ni, tene ti so lege mingi na ya ti a mbeti so lo su, Elisabeth a tene tene na ndo ti “Kota ti vocation so” (DR 20). Ndali ti iringo ndo ti ga wamabe, e wara amossoro ti Nzapa, a sala e na amolenge ti Lo, azo ti wara gbanda aye ti peko ti lo na ya ti gonda (L 238).
Dernière Retraite (DR)
A yeke mbeti so lo su na lani so lo sara tanga ti retraite ti lo so a ninga lango bale oko na omene. Elisabeth mveni a zia iri ni tongaso. Na ndo ti kugbe ti kanga na mbeti ni, lo su: “Ndangba retraite ti Laudem Gloriae”. Na la ni so lo mu mbeti ni na Mère Germaine, na lango bale use na usio ti nze ti septembre ti ngu 1906, lo tene na lo na yanga gi oko iri so.
Laisse-toi aimer (LA)
Lo su mbeti so na nze ti octobre ti ngu 1906 na peko ti ndagba retraite. Anda a wara ni gi na ngu 1934 na ndo ti meza ti Mère Germaine so a kwi awe. Na ndoni a sara “Laisse toi aimer = Zia a ye mo”, so a ngba biani iri ti mbeti ni.
Na ya ti mbeti so, lo kiri lo fa kussala ti lo na peko ti kwa: mungo maboko na azo ti “duti be oko na Lo so a yeke Ndoyé” (L14 et 6). Lo su mbeti so ti mu singila na kota zo ti lo so a fa na lo mbilimbili lege ti yengo Nzapa.
3. Nduru tene na ndo ti fango tene ti lo (Synthèse doctrinale)
Li-tene (Avant Propos)
A yeke nzoni ti inga so spiritualité ti Elisabeth a yeke tongana ti awamokondo ti Carmel Thérèse de Lisieux wala Thérèse d’Avila wala Jean de la Croix pepe. Tene ti so ala so ala leke ambeti ti ala na mungo peko ti kamba ti tene ni oko. Spiritualité ti Elisabeth a yeke mbeni bungbi ti a tene ndenge ne ndenge so a kpa akamba ti kundi so a lingbi ti leke go ni ti tene a sara mbeni pendere mozoko. Ndali ni la e mu wango ti tene azo so a diko ambeti ti Elisabeth, a lingbi ala ba na mbage tene ti ambeti ni, nga na mbage mbaye ti lo ni. Na pekoni a lingbi a ba ambeti ti lo, ti wara na ya ni andoyé use so a yeke na be ti lo: ndoyé ti sewa ti lo nga na ndoyé ti Nzapa. Bwa Angles a tene andoyé so a kpa
ambeni keke use so a sara tongana croix na ya ti be ti lo. Me ya ti be ti Elisabeth a hondé mbeni mystère. Na la ni so lo li na couvent, mbeni ma soeur, so a ba alimo ti lo so lo ngba na ya ti sewa, a tene: “Lo yeke gi novice ti kete ngoy, anda lo yeke ma soeur na ngu ti lo mbassambala!” Lo sara tene tongaso gbanga ti so lo ba na molenge wali so nzoroko ti Nzapa. A yeke nzoni ti inga so: kozoni si Elisabeth a li na gbagba ti asoeur lo yeke na kode ti contemplation awe. E inga ni mbilimbili tongana e diko poème 69.
E kiri e fa so Elisabeth a su poème so na ngu bale oko na ngumbaya, ngu use kozoni si lo li na carmel. Anda lo iri Jésus Koli ti lo, iri so gi amystique la a yeke tene ka. Lo iri Jésus: Koli ti mbi ti yayu, Jésus so mbi ye mo mingi, Koli ti mbi, Nzoni ti mbi so a hon atangani kwe, Jésus Ndoyé ti mbi so a kanga mo na ndo ti croix. Lo tene lo yeke nduru ti ke aye kwe, mama ti lo na ita ti lo Marguerite kwe nga, ti ga gi ti Jésus.
Koli ti mbi ti yayu, Wa-sôngo mbi,
Ah! mbi ke a nzoni ye kwe,
salango be oko na mbeni zo na ndo ti sesse,
ti ga kwe gi ti mo. (P 69)
Ye so a duti tongana gunda ti yingo ti lo
So akota tene ti Elisabeth a ngoro gi na tere ti Nzapa so a yeke Trinité, a yeke ye so zo a lingbi ti bere pepe. Anda a lingbi nga e fa so: na gunda ti atene ti Elisabeth kwe, Jésus a yeke. Elisabeth a ye ti mu dunia ti lo kwe na Jésus so a kanga lo na ndo ti croix, ti ba passi lege oko na lo. Gi na tongo ndani, lo ba gi Jésus so na ndo ti croix. Na ngu bale oko na ngumbaya, Elisabeth a su mbeni poème tene ti Jésus so a kwi na ndo ti croix. Na ya ni, lo tene lo ke aye kwe si lo fa nzala ti be ti lo ti bungbi na Jésus.
Na ngu bale use na oko, so lo li na Carmel, lo soro iri ti “Elisabeth du Christ”, ti fa a tene lege ti gango wamokondo a hon na Jésus so a kwi na ndo ti Croix. A yeke Prieure ti lo si a mu na lo iri ti “Elisabeth de la Trinité”, ti da be na mbeni ma soeur ti kodro ti Beaune. Ti ke gbere iri ti lo ti Christ so, a yeke ngangu na Elisabeth.
Ngoy kete na pekoni so lo li na Carmel a unda lo a tene: “Buku wa si mo ye ?” Lo kiri tene lo tene: “Yingo ti Christ, ndali ti so lo fa na mbi asecret ti Baba so a yeke na yayu.” Na ngu bale use na ussio, lo sara kota pendere sambela ti lo na Azo ota ti Trinité. Tongana so e ba, mbage so lo zia na Jésus a mai a hon atangani. Ata so mbage ni so a yo a hon atangana ni kwe, Elisabeth a si ti unzi atene so kwe lo ye ti tene na ndo ti Jésus pepe. Ni la lo zia iri ti Jésus gbani na ya ti tanga ti sambela ni. Ata so lo ya sambela so na Azo ota ti Trinité, limo ti Jésus a si singo na ya ni. Atene so kwe lo tene na ya ti sambela so a ne mingi, si tene so e lingbi ti tene na ndoni a yeke vuru ya ni pepe. Zia si i mveni i diko si i ye da nani.
“ Ô Christ ti mbi so mo kwi na ndo ti croix ndali ti ndoyé, mbi ye ti duti mbeni wali ndali ti be ti mo, mbi ye ti tuku gonda na li ti mo, mbi ye mo... ngbi mbi kwi ndali ni!
Anda mbi yeke na ngangu ni ape, ni la mbi unda mo ti yu tere ti mo mveni na tere ti mbi, ti bungbi yingo ti mbi na yingo ti mo, ti mu ndo ti mbi, tongaso dunia ti mbi a ga mbeni zango ti dunia ti mo. Mo ga na mbi tongana Wa-vorongo, Wa-lekengo ndo na Wa-sôngo.
Ô Tene so a ngba lakwe, Tene ti Nzapa ti mbi, mbi ye si dunia ti mbi a hon gi na mango mo, mbi ye ti kpa zo so a fa ye na lo, si lo manda ye ti mo kwe. Si na ya ti abi kwe, ti awokongo kwe, mbi ye ti bando na mo lakwe, ti ngba na gbe ti kota wa ti mo.
Ô zango Tongolo so mbi ye, gbu mbi na pendere ti mo, tongaso si mbi lingbi ti sigigi na gbe ti zango ti mo pepe.”
Père Philippe FERLAY a assa ya ti sambela so pendere mingi na ya ti mbeti ti lo so iri ni a yeke: Ô mon Dieu, Trinité que j’adore, la prière d’Elisabeth de la Trinité, Cerf, Paris, 1985. E unda na awa-dikongo e ti tene ala diko mbeti so. Na mbage so a ba Jésus, e wara gunda ti akota tene (doctrine) ti Elisabeth: “Christ na ya ti mossoro ti mystère ti lo: lo so a kwi na croix, lo so a yeke Tene ti Nzapa, lo so a yeke wa-Vorongo na lo so a yeke wa-Sôngo. So Elisabeth a londo ti tene tene ti Jésus so a kanga lo na ndo ti croix, a yeke senge pepe. So a fa a tene lo gi ti wara aye ti nzerengo ni hio na ya ti contemplation pepe. Lo yeke zo ti mungo peko ti Paul wamokondo, ndani so si tene ti croix, so a yeke na be ti aye kwe, lo gilisa kete ngoy oko pepe” (Ph. Ferlay, p. 47).
Elisabeth a ye ti duti wali ti Christ so a kwi na ndo ti croix. Keke ti croix ti Christ a yeke ndo so Elisabeth na Jésus a fa seleka da. Elisabeth a inga ti ye dunia gi na ya ti Jésus; hio na tongo ndani lo wara grâce ti tene aye use so lo ndoye a ga oko. Bwa Angles a tene: “Na ya ti be ti Elisabeth a ndoyé use so a kpa tongana keke use so a tengbi si a ga mbeni croix”. So aye use so a ga gi oko awe, lo gwe gi na Jésus, lo hon kirikiri pepe. Na ya ti sambela so, lo fa polele yango tere ti lo na Jésus na ya ti ndoyé so a unzi pepe, me a gwe ngbi a kwi ndali ni. Sambela so lo sara ni ngu use kozoni si lo kwi, a fa ta kode ti mbaye ti yingo ti lo: ziango Christ na kozo ndo (christologique). Gi oko kode so si lo fa na e na ya ti mbeti so lo to na abbé Chevignard (L 214). Mbeti so lo su ni lango miambe na peko ti kota sambela ti lo, a yeke tatara ti experience mystique ti lo. A lingbi na ti so Père Michel-Marie a tene: “1904 a yeke mbeni «ngu ti zango ndo», so wali ti Jésus a ba nzoni kwe da.” Elisabeth a tonda mbeti ni na mbeni tene ti wamokondo Paul na achrétien ti Galatie: “Lo so a yeke na fini , so mbi pepe, me Christ so a yeke na fini na ya ti mbi. Fini so mbi yeke nani na ya ti tere, mbi yeke nani na yengo da na tene ti Molenge ti Nzapa, so lo ye mbi, si lo ka tere ti lo ndali ti mbi awe.” (Gal 2,20) A yeke na ya ti mbeti ti wamokondo Paul so si e wara be ti atene (message) ti Elisabeth. Na pekoni, lo tene tene na ndoni lo tene: “E duti na lo tongana mbeni humanité na ndoni, so na ya ni lo lingbi ti sara si mystère ti lo a kiri a ba gigi.” (L 214) Elisabeth a unda ti tene mystère kwe ti Christ a kiri a ga na ndo ti lo.”Mbi ye ti sara dunia ti mbi pepe, me ti ga ndé na ya ti Jésus Christ” (CF 2). Gango ndé so, Elisabeth a sara ni na gbungo na ngia croix ti Christ na lege ti Calvaire, ti wara gonda ti lo. Lo sara ti lo biani tene so Paul a tene na aColossien : “Mbi yeke ba passi na tere ti mbi ti bungbi na passi ti Christ, ndali ti Eglise so a yeke tere ti lo.” (Col 1,24) Si lo kiri lo tene: “ Pensé so a yeke mu peko ti mbi... si ngia a si singo na be ti mbi ti da be ti mbi na Nzapa so a soro mbi ti bungbi mbi na passi ti Christ. Si lege ti Calvaire so mbi mu lango oko oko a kpa lege ti gwengo na ndo ti Nzapa... Ngia ti mbi a hondoni si mbi mu tere ti mbi na lo tongana nyama so a gbu lo gbungo.” (GV 7) Na ya ti dunia ti lo kwe, Elisabeth a gi ti kpa Jésus. Na ya ti gba ti
ambeti ti lo, lo fa ngia ti be ti lo ti tambula na tere ti Lo so a yeke na ndo ti croix tongana wali ti lo. Lo unda ti tene a sukula lo na ya ti mene ti Molenge ti Taba ti tene lo kono na ya ti ndoyé. (L 234)
A yeke nzoni ti inga so: na ya ti spiritualité ti Elisabeth, Christ a ngba lakwe lege ti gwengo na Trinité, so a yeke nda ti dunia ti Elisabeth.
Dutingo oko na Christ ti si na ya ti Trinité
A yeke yeke yeke si Elisabeth a inga iringo ndo ti lo ti Trinité. Na tongo ndani mbeni ye a si na lo me lo inga ndani nga lo ma ya ni pepe. Lo tene lakwe : fadé mbi tene na bwa so a yeke wa-mungo wango ti mbi ye so mbi ma na be ti mbi. Anda Elisabeth a yeke na grâce ti du kpo, ti ma be ti lo, lo yeke na grâce ti bungbi na be oko angangu ti yingo ti lo (volonté, intelligence, mémoire).
Gba ti aye a sala si lo inga mystère so a yeke na lo. Ye ti ndani a yeke warango tere ti lo na père Vallée, so a yeke kota wa-fango tene, nga na ya ti atango ti gbungo li (retraite). Na ngu 1902, père Vallée a si na Carmel ti Dijon. Si na ya ti tango ti gbungo li so, lo sara tene na ndo ti Nzapa so a sara da ti lo na ya ti yingo ti zo. A londo na ya ti gbere Mbuki ti si na senda-Nzapa (théologie), père Vallée a tene Nzapa a yeke lakwe na é tene ti so lo la lo sara ye kwe si lo yeke sara é la oko oko. Lo mu tene ti wamokondo Paul ti fa so zo a yeke da ti Nzapa, si Yingo ti Nzapa a duti na lo. (1Co 3,16) Elisabeth na Père Vallée a pika lisoro mingi. Na ya ti lisoro so, père Vallé a pussu lo na lege ti mystère ti Trinité. Lo inga biaku ye so a si na lo. Fadé so, Elisabeth a inga tene ti Nzapa so a yeke na lo: a yeke gi Molenge oko pepe, me Baba na Yingo-Gbya kwe a yeke na lo. Tanga ti dunia ti lo kwe a yeke gi ti gbu li na ndo ti Ala so a yeke na be ti lo, ti fa tene so na azo la oko oko.
Oko na aye so kwe, ambeni nzoni ye a ga ti mu maboko na lo, ye tongana : nzoni gigi so a yeke na ya ti monastère, na dikongo a mbeti ti awamokondo ti songo ti Carmel. Na ya ti Chemin de perfection, mbilimbili na ndo so a sara tene na ndo ti sambela ti Baba ti é (Pater), Thérèse d’Avila a tene tene so : “Baba ti é a yeke gi na yayu pepe, me lo yeke na gunda ti be ti é.” Na ya ti Chateau intérieur lo tene so Trinité a yeke na li ti gigi ti amystique : ayingo ti azo so a si ti sala be oko na Nzapa a duti na tere ti Azo ti Trinité si ala wara ngia na ya ti bungbi ti Azo so. Na wamokondo Jean de la Croix, Elisabeth a inga nda ti dunia ti amystique, so a yeke ti ga oko na Nzapa, so ti tene, dutingo kwe tene ti Azo ota ti Trinité (cf. Jean LAFRANCE, idem, pp. 24-25)
Na gbele ti père Vallée nga na maboko so spiritualité ti Carmel a mu na lo, Elisabeth a li na ya ti mystère ti Trinité, so a ga iringo ndo na tokwa ti lo. Fadé so e lingbi ti gwe na école ti lo ti manda lege ti sala be oko na mystère so.
Ye so Elisabeth a gi a yeke ye oko so e wara na ya ti mbaye ti awamokondo: warango tere na Nzapa. Ye so a yeke gi ti Elisabeth a yeke lege ni so lo soro ti fa na yingo ti azo ti sara be oko na Nzapa. Na Elisabeth Azo ota ti Trinité a yeke na é a londo na lango ti baptême ti é. Tongana Trinité a yeke na é, yingo ti é a lingbi ti tambula ti gwe na ya ti ndo-Gbya ti be ti lo, ti wara Azo ota so a yeke na ya ni. Lege ni a yeke gi ti du kpo na ya ti be ti é. Zo a si ti du kpo tongana “ lo ga oko na ya ti lo mveni”, so ti tene tongana angangu ti lo kwe a ba ndo gi na mbage ti Nzapa. Elisabeth a tene: “A lingbi si lo rô
angangu ti yingo ti lo kwe ti sara na kussala tene ti ndoyé.” (DR 3)
E diko na ya ti ambeti so lo su a tene use so: yingo nga na mbi (DR 3). Atene use so a fa oko nda ti zo. Yingo, a fa nzoroko ti zo so a ba ndo na mbage ti “ Ndo-Gbya ti be ti lo”, ndo so Nzapa a duti da. Mbi, a yeke nzoroko ti zo na tere ti lo ti nyama so a ba ndo na gigi. Aye use so a bungbi ti sara na zo. Ambeni ye a yeke, so a yengi na yingo ti lo, so a gbanzi lege na lo ti gwe na dawa, si na mbage ti tere ti lo, a wussuwussu a gbanzi lege ti pika lissoro na Nzapa. Aye ti yingo so a yengi lo, a londo na aye ussio so a yeke na ya ti yingo ti zo (a nzala ndé ndé, mbeto, ngia wara passi). A wussuwussu a londo na tere ti zo (anzala ti tere ti lo, gingo anzerengo ye ti tere na ti yingo). Ndali ti tene so si azo mingi a wara ta siriri na ta ngia pepe.
Ti sara be oko na Trinité a lingbi zo a sara be oko na ya ti tere ti lo mveni. A unda ye usse so a gwe lege oko: a lingbi si zo lo kai wussuwussu ti anzala ti tere ti lo si aye so a yengi be ti lo a gwe gi na mbage ti Nzapa. Tongana lo sara ye so pepe, be oko ti lo na Trinité a yeke duti mbilimbili kwe pepe.
Ti tene e ma ya ti atene so, Elisabeth a mu ta pandé ti mbeni ye ti sarango na mozoko. Lo tene zo a kpa mbeni kundi so a toto ti gonda Nzapa nani. Ti tene mozoko ti kundi so a duti pendere, a lingbi si akamba ni kwe a toto lege oko (DR 3). Tongana a yeke tongaso pepe, mozoko ti kundi so a yeke duti andé pendere pepe ti hé bia nani ti gonda Nzapa. Zia é ma tene so Elisabeth mveni a tene:
“Tongana yingo ti mbeni zo a da be gi na aye ti tere, na aye ti senge senge, na
anzala kirikiri, yingo so a gbara ya ti angangu ti lo si lo gi Nzapa pepe: kundi ti lo a toto na legeni pepe, si tongana Nzapa a ndu ni a yeke nzoni mozoko ti yayu si a sigigi da pepe, me mingi ni a ngba gi mozoko ti sese. Yingo ti zo so a bata mbeni ye ti lo na ya ti “Ndo-gbya ti lo” (cf. Jean de la Croix, VF 13), so angangu ti lo kwe a yeke na Nzapa pepe, a lingbi ti ga ta nzoni bia ti gonda pepe, lo lingbi ti hé lakwe lakwe bia so, “Canticum magnum”, wala “Kota bia” so wamokondo Paul a sara tene ni pepe, tene ti so be oko a yeke pepe na na ya ti lo. Au lieu ti tene lo ngba ti hé bia ti gonda na ya ti ye kwe senge, a lingbi lo leke akamba ti kundi ti lo so a ga kirikiri” (DR 3).
Lo so a ga oko na ya ti lo, a yeke zo so yingo ti lo a lingbi ti hé ta nzoni bia ti gonda na Gbya na ya ti pendere mozoko, na lege ti aye ti gigi kwe, na ngangu pepe. Yingo ti zo so a ga senge, so a bungbi angangu ti lo kwe be oko, a ga ngendé ti Nzapa, tene ti so “zo so angangu ti lo kwe a ga oko a yeke ngendé ti Sainte Trinité.” (DR 5)
TENE TI NDANI
TONGO MBELA TI ELISABETH DE LA TRINITE TENE TI AZO TI LASO
Ti unzi na gbungo li so, e ye ti fa na awadikongo e a mbeni mama tene ti Elisabeth ndali ti tango ti laso.
Gingo ya ti mabe
Na ngoy ti é ti fadé so, azo mingi a sara Nzapa na bungbingo anzapa ndé ndé. Ni la awamabe ti Eglise catholique a ngba gi kete ti tene ala gilissa mabe ti ala, so gunda ni a duti na mbage ti Trinité. Elisabeth a mu na é lege ti tene e kpengba mabe ti é nga ti tene e inga ni a hondoni.
“Trinité, ndo ti lango ti é, ndo ti è, da ti Baba ti é so e lingbi ti sigigi na ya ni pepe.” (CF 2) “Na ya ti Trinité, Baba a yeke lo so ye kwe a londo na lo, a yeke na lo si Tene a ba gigi si a du Ndoyé.” (P 101) “ Mbi zia na mo ndoyé ti mbi tene ti Azo ota so...” (L 269) “Zia si Baba a mu na mo anzoni ye mingi, si Tene a duti na be ti mo si nga Yingo ti Ndoyé a gbi mo lakwe lakwe.” (P 104)
Siriri na nzoni duti gi na Nzapa oko
Na ya ti gigi so a passi a yeke mingi: kobela, nzala, bira na aye ti peko ni... ndani la amaseka a gi lege ti kpe ti gwe na mbeni ndo ala lingbi ti ba nzoni da, ti gwe na mbage ti anzapa ti mvene. Elisabeth a zi na ala mbeni lege ndé, lege ti siriri, si lo tene: “Tongana a unda mbi na ndo ti nzoni duti, fadé mbi tene a yeke ti tene mo gilissa mo mveni.” (GV 4); “Ôh! Mo ba, mawa a sala mbi ti ba yingo ti azo so a duti gi ndali ti ye ti sesse... Mbi ba mbi tene azo so a duti nzoni na ndo ti sesse so, a yeke ala so a ba tere ti ala tongana
asenge zo si ala soro gi Croix...! Tongana mo inga ti zia ngia ti mo na ya ti passi, so nzoni siriri!” (GV 6) “Inga ape, ata be ti mo a yeke sô ndali ti ambeni ye, anda na ya ti be ti mo siriri a yeke: mbeni nzoni duti so a kpa ti ndo ti sesse so pepe.” (L171)
Dutingo kpo
Na ya ti dunia ti fadé so, wussuwussu a hondoni. Na ya ti dunia so, dungo kpo a yeke pepe, azo a duti yongoro na Nzapa, tene ti so a yeke gi na ya ti silence si Nzapa a sara tene na be ti zo. Na ndo so, Elisabeth a ga wa-fango ye, ti tene lo fa na é lege ti li na ya ti be ti e ti tengbi na Nzapa: “Mbi duti kpo na ya ti be ti mbi ti tengbi na lo, a yeke gi ye so si a sala nzoni ti mbi kwe.” (L169) ”Lo yeke na mbi, si mbi nga mbi yeke na lo, mbi ye nga gi lo, si mbi zia lo ye mbi na ya ti ngoy kwe... be ti mbi na ya ti be lo, le ti mbi na ya ti le ti lo...” (L177) “E duti kpo ti ma Lo so lo yeke na ye mingi ti tene na e.” (L164) “Na nzala ti duti kpo ti ma ndo lakwe.” (L133)
Zo so a ga oko na ya ti lo (Unité de l’être) nga na dutingo senge zo
Ambeni wato ota a ngoro zo ti laso, awato so a yeke: bungbingo ye aho ndoni, ziango be na aye kirikiri na sarango ngonzo. Awato so a yapu tambula ti zo ti si na Nzapa pepe. Elisabeth a fa na é ti ga zo na be ti senge, ti zi tere ti e na aye nde nde kwe, si lo zi na é mbeni lege ti siriri si lo tene na é: “Dutingo zo so a ga oko na ya ti lo na lege ti dutingo kpo, bungbingo angangu ti mo kwe ti zia ni na kussala ti ndoyé.” (DR 3) “Zia yingo ti mo a du kpo lo oko, tumba yongoro na tere ti mo aye so kwe a yeke ti Nzapa pepe.” (CF 7)
Ô NZAPA TI MBI, TRINITE SO MBI VORO,
I mu maboko na mbi ti gilissa mbi biani, ti duti kpo na i: mo ba mo tene yingo ti mbi a si na yayu awe.
Zia si ye oko a buba ya ti siriri ti mbi pepe, si mbi sigigi na ya ti i pepe, ô Nzapa ti mbi, me zia si nzene ngbonga oko oko a gwe na mbi yongoro na ya ti mystère ti i.
I sara si yingo ti mbi a duti na siriri, a ga yayu ti i, da ti i so i ye mingi, ndo ti ungo tere ti i.
Zia si mbi zia i na ya ni gi i oko pepe, me zia si mbi duti da na ngbongbolo tere ti mbi, na zingongo mabe ti mbi, ti voro i, ti duti kwe na gbe ti maboko ti i, so a sara fini ye sarango.
Ô Christ ti mbi so mbi ye mo, so mo kwi na Croix ndali ti ndoyé, mbi ye fadé ti ngoro mo na gonda, mbi ye fadé ti ye mo... ngbi mbi kwi ndali ni!
Ô Ota ti mbi, Ye ti mbi kwe, Ngia kwe ti be ti mbi, Ndo ti siriri so a lingbi ti haka ni pepe, Kota ndo so mbi gilissa tere ti mbi da, mbi mu tere ti mbi na i tongana nyama so a gbu lo gbungo.
I lu tere ti i na mbi ti tene mbi nga mbi lu tere ti mbi na i, kozoni si mbi gwe ti ba ndo, na ya ti wa ti i, kota ti i so a lingbi ti si na ndani pepe.
Zia si ye oko a buba ya ti siriri ti mbi pepe, si mbi sigigi na ya ti i pepe, ô Nzapa ti mbi, me zia si nzene ngbonga oko oko a gwe na mbi yongoro na ya ti mystère ti i.
I sara si yingo ti mbi a duti na siriri, a ga yayu ti i, da ti i so i ye mingi, ndo ti ungo tere ti i.
Zia si mbi zia i na ya ni gi i oko pepe, me zia si mbi duti da na ngbongbolo tere ti mbi, na zingongo mabe ti mbi, ti voro i, ti duti kwe na gbe ti maboko ti i, so a sara fini ye sarango.
Ô Christ ti mbi so mbi ye mo, so mo kwi na Croix ndali ti ndoyé, mbi ye fadé ti ngoro mo na gonda, mbi ye fadé ti ye mo... ngbi mbi kwi ndali ni!
Ô Ota ti mbi, Ye ti mbi kwe, Ngia kwe ti be ti mbi, Ndo ti siriri so a lingbi ti haka ni pepe, Kota ndo so mbi gilissa tere ti mbi da, mbi mu tere ti mbi na i tongana nyama so a gbu lo gbungo.
I lu tere ti i na mbi ti tene mbi nga mbi lu tere ti mbi na i, kozoni si mbi gwe ti ba ndo, na ya ti wa ti i, kota ti i so a lingbi ti si na ndani pepe.
Elisabeth ti Trinité
Monastère ti Dijon, le 21 novembre 1904http://my.opera.com/fryderykocd/albums/show.dml?id=410589
Aucun commentaire:
Enregistrer un commentaire